(Ảnh minh hoạ)

Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2025 không chỉ kế thừa những điểm tiến bộ từ Luật năm 2014 và Luật năm 2024 mà còn bổ sung, hoàn thiện nhiều nội dung nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động xét xử, tinh gọn bộ máy, phù hợp với yêu cầu thực tiễn phát triển của đất nước và hội nhập quốc tế. Cụ thể là:

Một là, tổ chức lại hệ thống Tòa án nhân dân.

Luật bãi bỏ Tòa án nhân dân cấp cao (Tòa án cấp cao đặt trụ sở tại Hà Nội, Đà Nẵng và Thành phố Hồ Chí Minh), giảm đầu mối trung gian và hạn chế chồng chéo trong thẩm quyền xét xử. Hệ thống Tòa án nhân dân được tổ chức lại theo mô hình ba cấp: Tòa án nhân dân Tối cao, Tòa án nhân dân cấp tỉnh và Tòa án nhân dân khu vực. Các Tòa án nhân dân cấp huyện (trước đây) được tổ chức lại thành các Tòa án khu vực, có thẩm quyền rộng hơn và bao phủ nhiều địa bàn hành chính cấp xã. Các Tòa án nhân dân khu vực thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn theo quy định của Luật Tổ chức Tòa án nhân dân, các luật về tố tụng và quy định khác của pháp luật có liên quan; kế thừa quyền, nghĩa vụ, trách nhiệm của các Tòa án nhân dân cấp huyện theo quy định của pháp luật.

Việc chuyển sang mô hình ba cấp đảm bảo tính liên thông, chuyên nghiệp và hiệu quả trong hoạt động xét xử. Thẩm quyền giữa các cấp Tòa án được phân định lại một cách rõ ràng. Tòa án khu vực chịu trách nhiệm giải quyết hầu hết các vụ án sơ thẩm dân sự, hành chính, lao động, kinh doanh thương mại và hình sự thông thường. Tòa án cấp tỉnh chủ yếu thực hiện chức năng phúc thẩm và xét xử sơ thẩm đối với các vụ án hình sự đặc biệt nghiêm trọng, có mức án cao như tù chung thân hoặc tử hình. Riêng Tòa án nhân dân Tối cao, ngoài nhiệm vụ giám đốc thẩm và tái thẩm, còn được tổ chức thêm các Tòa phúc thẩm thuộc Tòa án Tối cao tại các khu vực lớn để thực hiện nhiệm vụ mới phát sinh từ việc tổ chức lại hệ thống.

Hai là, quy định về cơ cấu tổ chức của Tòa án nhân dân khu vực ở các tỉnh, thành phố lớn là trung tâm kinh tế, tài chính của đất nước nhằm nâng cao chất lượng xét xử thông qua việc thành lập các Tòa án chuyên biệt. Theo đó, thành lập Tòa chuyên trách về Phá sản, Sở hữu trí tuệ. Trong trường hợp cần thiết, Ủy ban Thường vụ Quốc hội quyết định thành lập Tòa chuyên trách khác theo đề nghị của Chánh án Tòa án nhân dân tối cao. Điều này phản ánh xu hướng quốc tế trong tổ chức tòa án hiện đại, đồng thời đáp ứng yêu cầu thực tiễn ngày càng phức tạp của nền kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế sâu rộng.

Ba là, quy định điều chỉnh về nhân sự, cơ chế tuyển chọn và hoạt động của đội ngũ thẩm phán, hội thẩm nhân dân.

Luật quy định mở rộng nguồn bổ nhiệm thẩm phán Tòa án nhân dân Tối cao, theo đó người không công tác trong ngành tòa án, nhưng có phẩm chất đạo đức tốt, trình độ chuyên môn cao và có nhiều đóng góp cho nền tư pháp như luật sư, giảng viên, chuyên gia pháp lý… cũng có thể được đề cử bổ nhiệm thẩm phán tối cao. Dù vậy, Luật vẫn giới hạn tỷ lệ này không vượt quá 10% tổng số thẩm phán để đảm bảo tính chuyên nghiệp và liền mạch trong công tác xét xử.

Đối với Hội thẩm nhân dân, Luật quy định cụ thể và chặt chẽ hơn về quy trình lựa chọn, giới thiệu, bầu cử cũng như miễn nhiệm, bãi nhiệm. Việc này được thực hiện trên cơ sở đề xuất của Tòa án cấp tỉnh, kết hợp với sự giám sát và giới thiệu của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cùng cấp, qua đó tăng cường tính dân chủ, minh bạch và khách quan trong quá trình xây dựng đội ngũ hội thẩm.

Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2025 đã tạo ra sự đột phá trong tổ chức hệ thống tòa án nhân dân ở Việt Nam trong thời gian tới và là bước đi cần thiết trong hành trình cải cách tư pháp ở Việt Nam. Việc tổ chức lại hệ thống Tòa án theo mô hình mới không chỉ góp phần tinh gọn bộ máy, giảm chồng chéo mà còn tạo nền tảng cho một nền tư pháp hiện đại, công bằng, chuyên nghiệp và gần dân hơn. Trong quá trình triển khai thực hiện, rất cần sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan tư pháp, sự chỉ đạo sát sao của các cấp lãnh đạo, và đặc biệt là sự đồng hành, giám sát của xã hội để đảm bảo rằng các quy định của Luật không chỉ tồn tại trên giấy, mà thực sự đi vào đời sống pháp lý và phục vụ tốt nhất cho quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, tổ chức và doanh nghiệp./.

Khoa Luật