Những điểm mới của Luật Quản lý, sử dụng vũ khí, vật liệu nổ và công cụ hỗ trợ  

Luật Quản lý, sử dụng vũ khí, vật liệu nổ và công cụ hỗ trợ số 42/2024/QH15 được Quốc hội khóa XV thông qua ngày 29/6/2024, có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2025, trừ các quy định tại Điều 17, Điều 32 và khoản 1 Điều 49 có hiệu lực từ ngày 01/7/2025 (Điều 73), thay thế Luật Quản lý, sử dụng vũ khí, vật liệu nổ và công cụ hỗ trợ số 14/2017/QH14 đã được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 50/2019/QH14 và Luật số 59/2020/QH14. Đây là văn bản pháp lý quan trọng, tiếp tục hoàn thiện cơ sở pháp lý về quản lý nhà nước đối với vũ khí, vật liệu nổ, tiền chất thuốc nổ và công cụ hỗ trợ, đồng thời đáp ứng yêu cầu phòng ngừa, đấu tranh với tội phạm, vi phạm pháp luật trong tình hình mới. Để triển khai Luật, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 149/2024/NĐ-CP ngày 15/11/2024 quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Quản lý, sử dụng vũ khí, vật liệu nổ và công cụ hỗ trợ; Nghị định số 181/2024/NĐ-CP ngày 31/12/2024 quy định chi tiết một số điều của Luật Quản lý, sử dụng vũ khí, vật liệu nổ và công cụ hỗ trợ về vật liệu nổ công nghiệp và tiền chất thuốc nổ. Bộ Công an cũng ban hành các thông tư hướng dẫn thi hành, trong đó có Thông tư số 75/2024/TT-BCA ngày 15/11/2024 quy định chi tiết một số điều của Luật Quản lý, sử dụng vũ khí, vật liệu nổ và công cụ hỗ trợ, Thông tư số 77/2024/TT-BCA ngày 15/11/202 quy định về biểu mẫu và trình tự cấp giấy phép, thông báo đăng ký khai báo, chứng nhận, chứng chỉ về vũ khí, vật liệu nổ, tiền chất thuốc nổ, công cụ hỗ trợ; thông báo xác nhận khai báo vũ khí thô sơ. Hai thông tư này đã được sửa đổi, bổ sung bởi Thông tư số 02/2026/TT-BCA ngày 06/01/2026 của Bộ trưởng Bộ Công an.  

So với hệ thống quy định trước đây, Luật số 42/2024/QH15 có nhiều điểm mới đáng chú ý, thể hiện rõ định hướng vừa tăng cường quản lý chặt chẽ các loại vũ khí, vật liệu nổ, công cụ hỗ trợ có nguy cơ ảnh hưởng trực tiếp đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội, vừa cải cách thủ tục hành chính, ứng dụng dữ liệu số và tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc trong thực tiễn. Cụ thể:  

1. Hoàn thiện phạm vi điều chỉnh và phương thức quản lý theo mục đích sử dụng  

Một trong những điểm mới có ý nghĩa quan trọng của Luật Quản lý, sử dụng vũ khí, vật liệu nổ và công cụ hỗ trợ năm 2024 là cách tiếp cận đối với một số loại vật dụng có khả năng gây sát thương. Thay vì chỉ căn cứ vào đặc điểm vật lý của vật thể để xác định có phải là vũ khí hay không, Luật đã chú trọng hơn đến mục đích sử dụng và hành vi của chủ thể.  

Đáng chú ý nhất là quy định về dao có tính sát thương cao được quy định tại điểm d khoản 2, điểm b khoản 4 và khoản 6 Điều 2 Luật số 42/2024/QH15. Theo đó, dao sắc, dao nhọn thuộc danh mục do Bộ trưởng Bộ Công an ban hành (Phụ lục ban hành kèm theo Thông tư số 75/2024/TT-BCA) có thể được xác định là vũ khí thô sơ trong những trường hợp nhất định. Cụ thể, nếu dao có tính sát thương cao được sử dụng nhằm thực hiện hành vi phạm tội, gây rối, làm mất trật tự công cộng hoặc chống đối cơ quan, tổ chức thực hiện nhiệm vụ, người thi hành công vụ thì được xác định là vũ khí thô sơ (điểm b khoản 4 Điều 2). Trường hợp sử dụng dao có tính sát thương cao nhằm xâm phạm trái pháp luật tính mạng, sức khỏe của người khác thì được xác định là vũ khí quân (điểm d khoản 2 Điều 2).  

Dao có tính sát thương cao được sử dụng vào mục đích lao động, sản xuất, sinh hoạt hằng ngày thì không được xác định là vũ khí. Tuy nhiên, hoạt động sản xuất, kinh doanh, xuất khẩu, nhập khẩu, vận chuyển, sử dụng dao có tính sát thương cao vẫn phải tuân thủ các biện pháp bảo đảm an toàn quy định tại Điều 7 Nghị định số 149/2024/NĐ-CP. Quy định này có ý nghĩa rất thiết thực, bởi trong đời sống xã hội, dao là công cụ lao động, sản xuất và sinh hoạt phổ biến; việc đồng nhất mọi loại dao có khả năng gây sát thương với vũ khí sẽ không bảo đảm tính khả thi của pháp luật. Cách quy định mới đã tạo ra ranh giới pháp lý rõ hơn giữa vật dụng thông thường và vũ khí được sử dụng với mục đích nguy hiểm cho xã hội.  

Như vậy, không phải mọi loại dao đều bị coi là vũ khí; trách nhiệm pháp lý được xác định trên cơ sở loại dao, mục đích sử dụng và hành vi cụ thể theo quy định của pháp luật.  

 2. Bổ sung, làm rõ một số loại vũ khí quân dụng  

Luật số 42/2024/QH15 đã bổ sung và làm rõ phạm vi các loại vũ khí quân dụng tại khoản 2 Điều 2. Đáng chú ý, súng bắn đạn ghém, súng nén khí, súng nén hơi và đạn sử dụng cho các loại súng này được đưa vào nhóm vũ khí quân dụng (điểm b khoản 2 Điều 2). Riêng súng kíp và đạn sử dụng cho loại súng này vào mục đích săn bắn được xác định là súng săn (khoản 3 Điều 2), không thuộc khoản 2 Điều 2.  

Luật cũng xác định linh kiện cơ bản của súng quân dụng (thân, nòng, bộ phận cò, bộ phận khóa nòng, kim hỏa đối với súng quy định tại điểm a; thân súng, bộ phận cò đối với súng quy định tại điểm b) là vũ khí quân dụng (điểm đ, điểm e khoản 2 Điều 2); các loại vũ khí khác có tính năng, tác dụng tương tự như súng quy định tại điểm a, điểm b khoản 2 Điều 2 nhưng không thuộc danh mục do Bộ trưởng Bộ Quốc phòng, Bộ trưởng Bộ Công an ban hành cũng là vũ khí quân dụng (điểm g khoản 2 Điều 2).                                                      

Quy định này có ý nghĩa đặc biệt đối với công tác phòng ngừa, đấu tranh với tội phạm. Thực tế cho thấy, một số đối tượng có thể lợi dụng những loại súng, linh kiện hoặc phương tiện trên để chế tạo, cải tạo thành vũ khí có khả năng gây sát thương cao. Việc mở rộng và làm rõ phạm vi quản lý giúp cơ quan chức năng có cơ sở pháp lý đầy đủ hơn để phòng ngừa, phát hiện và xử lý các hành vi vi phạm.  

3. Bổ sung cơ chế tiếp nhận vũ khí, công cụ hỗ trợ do nước ngoài tặng, cho, viện trợ (Điều 15)  

Một điểm mới khác của Luật là quy định cụ thể về đối tượng, điều kiện, thẩm quyền, trình tự, thủ tục tiếp nhận và quản lý, sử dụng vũ khí, công cụ hỗ trợ do tổ chức, doanh nghiệp, cá nhân nước ngoài tặng, cho, viện trợ. Điều này xuất phát từ yêu cầu thực tiễn của hoạt động hợp tác quốc tế. Trong một số trường hợp, cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp Việt Nam có thể được đối tác nước ngoài tặng, cho hoặc viện trợ vũ khí, công cụ hỗ trợ, việc tiếp nhận phải phù hợp với pháp luật Việt Nam, có nguồn gốc rõ ràng và bảo đảm tiêu chuẩn kỹ thuật theo Điều 15 của Luật. Việc luật hóa cơ chế tiếp nhận vừa tạo hành lang pháp lý cần thiết, vừa bảo đảm các loại vũ khí, công cụ hỗ trợ được đưa vào Việt Nam phải được kiểm soát chặt chẽ.  

4. Đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính và chuyển đổi số  

Điểm nổi bật của Luật số 42/2024/QH15 là định hướng cải cách thủ tục hành chính. Luật đã cắt giảm nhiều loại giấy tờ trong hồ sơ cấp phép, trong đó có những giấy tờ mà cơ quan nhà nước đã có khả năng khai thác từ cơ sở dữ liệu.  

Việc thực hiện thủ tục hành chính được định hướng theo phương thức điện tử, khai thác và chia sẻ dữ liệu giữa các cơ sở dữ liệu của Nhà nước; việc cập nhật, khai thác, quản lý, sử dụng cơ sở dữ liệu về vũ khí, vật liệu nổ, tiền chất thuốc nổ, công cụ hỗ trợ được quy định tại Điều 71 của Luật. Các thủ tục trong lĩnh vực vũ khí, vật liệu nổ, công cụ hỗ trợ được triển khai trên Cổng dịch vụ công và hệ thống dịch vụ công của Bộ Công an theo quy định.  

Việc cấp giấy phép sử dụng vũ khí, công cụ hỗ trợ theo hướng không có thời hạn: giấy phép sử dụng vũ khí quân dụng, vũ khí thể thao, công cụ hỗ trợ chỉ cấp cho cơ quan, đơn vị, tổ chức, doanh nghiệp được trang bị và không có thời hạn (điểm đ khoản 1 Điều 21, điểm đ khoản 1 Điều 26, điểm đ khoản 2 Điều 55), đồng thời chuyển một số hình thức quản lý công cụ hỗ trợ từ giấy xác nhận đăng ký sang giấy phép sử dụng; giấy xác nhận đăng ký công cụ hỗ trợ đã cấp trước ngày Luật có hiệu lực tiếp tục được sử dụng theo quy định chuyển tiếp tại Điều 75. Đây là bước cải cách nhằm giảm chi phí tuân thủ, hạn chế giấy tờ không cần thiết nhưng vẫn bảo đảm kiểm soát chặt chẽ đối tượng, loại vũ khí và mục đích sử dụng.  

Hiện nay, Cổng dịch vụ công của Bộ Công an đã công bố nhiều thủ tục liên quan đến lĩnh vực này, cho phép tổ chức, doanh nghiệp thực hiện hồ sơ theo phương thức trực tiếp, trực tuyến hoặc qua dịch vụ bưu chính tùy từng thủ tục. Điều đó cho thấy quản lý nhà nước về vũ khí, vật liệu nổ, công cụ hỗ trợ đang từng bước gắn với yêu cầu xây dựng Chính phủ số và cải cách hành chính.  

5. Hoàn thiện quy định về vật liệu nổ công nghiệp và tiền chất thuốc nổ  

Luật số 42/2024/QH15 hoàn thiện nhiều quy định về vật liệu nổ công nghiệp và tiền chất thuốc nổ. Các quy định mới được cụ thể hóa tại Nghị định số 181/2024/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 01/01/2025. Luật cho phép tổ chức khoa học và công nghệ, tổ chức, doanh nghiệp sản xuất vật liệu nổ công nghiệp được nghiên cứu, phát triển, thử nghiệm vật liệu nổ công nghiệp trên cơ sở nhiệm vụ khoa học và công nghệ (điểm a khoản 1 Điều 34). Quy định này tạo điều kiện cho hoạt động nghiên cứu, đổi mới công nghệ trong lĩnh vực vật liệu nổ công nghiệp nhưng vẫn đặt dưới cơ chế kiểm soát chặt chẽ của Nhà nước.  

Luật cũng có những điều chỉnh đối với hoạt động sử dụng vật liệu nổ công nghiệp. Vật liệu nổ công nghiệp không sử dụng hết hoặc không còn nhu cầu sử dụng phải được bán lại cho doanh nghiệp kinh doanh vật liệu nổ công nghiệp hoặc tiêu hủy theo quy định của Bộ trưởng Bộ Công Thương (điểm b khoản 2 Điều 38). Đồng thời, thủ tục cấp giấy phép vận chuyển vật liệu nổ công nghiệp được quy định cụ thể tại khoản 3 Điều 41.  

Những quy định này vừa bảo đảm yêu cầu an toàn, an ninh trong lĩnh vực có nguy cơ cao, vừa tháo gỡ một số khó khăn cho doanh nghiệp, tổ chức hoạt động hợp pháp trong nghiên cứu, sản xuất, kinh doanh và sử dụng vật liệu nổ công nghiệp.  

6. Tăng cường quản lý đối tượng được trang bị và sử dụng công cụ hỗ trợ  

Luật quy định cụ thể hơn về đối tượng được trang bị công cụ hỗ trợ tại khoản 1 Điều 52. Các nhóm chủ thể bao gồm Quân đội nhân dân, Dân quân tự vệ, Cảnh sát biển, Công an nhân dân, lực lượng Cơ yếu, Cơ quan điều tra của Viện kiểm sát nhân dân tối cao, cơ quan thi hành án dân sự, Kiểm lâm, lực lượng bảo vệ rừng chuyên trách, Kiểm ngư, lực lượng trực tiếp thực hiện nhiệm vụ thanh tra chuyên ngành thủy sản, Hải quan cửa khẩu, lực lượng chống buôn lậu và phòng, chống ma túy của Hải quan, Đội kiểm tra của lực lượng Quản lý thị trường, An ninh hàng không, lực lượng trực tiếp thực hiện nhiệm vụ thanh tra chuyên ngành giao thông vận tải, lực lượng bảo vệ cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp, doanh nghiệp kinh doanh dịch vụ bảo vệ, lực lượng tham gia bảo vệ an ninh, trật tự ở cơ sở, câu lạc bộ, cơ sở đào tạo, huấn luyện thể thao có giấy phép hoạt động, cơ sở cai nghiện ma túy và các đối tượng khác do Bộ trưởng Bộ Công an quyết định.  

Việc được trang bị không đồng nghĩa với việc cá nhân đương nhiên được sử dụng công cụ hỗ trợ. Việc trang bị, quản lý, bảo quản, sử dụng phải tuân thủ đầy đủ các điều kiện, thẩm quyền, trình tự và quy định về huấn luyện, cấp giấy chứng nhận, giấy phép. Cổng dịch vụ công Bộ Công an hiện xác định rõ việc cấp giấy phép sử dụng công cụ hỗ trợ phải căn cứ vào đúng nhóm đối tượng được trang bị theo Luật; giấy phép sử dụng công cụ hỗ trợ được cấp theo Điều 55 của Luật. Điều này góp phần bảo đảm nguyên tắc đúng đối tượng, đúng mục đích, đúng thẩm quyền và đúng quy trình, hạn chế nguy cơ lạm dụng công cụ hỗ trợ gây ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.  

7. Bổ sung, hoàn thiện các hành vi bị nghiêm cấm (Điều 4)  

Điều 4 Luật số 42/2024/QH15 quy định 16 nhóm hành vi bị nghiêm cấm trong quản lý, sử dụng vũ khí, vật liệu nổ, tiền chất thuốc nổ và công cụ hỗ trợ. Trong đó, nghiêm cấm cá nhân sở hữu vũ khí, vật liệu nổ, công cụ hỗ trợ, trừ vũ khí thô sơ quy định tại điểm a khoản 4 Điều 2 là hiện vật để trưng bày, triển lãm, đồ gia bảo (khoản 1 Điều 4); nghiên cứu, chế tạo, sản xuất, mua bán, xuất nhập khẩu, tàng trữ, vận chuyển, sửa chữa, hoán cải, sử dụng trái phép hoặc chiếm đoạt vũ khí, vật liệu nổ, tiền chất thuốc nổ, công cụ hỗ trợ; vận chuyển, mang trái phép các loại này vào khu vực cấm, nơi công cộng; lợi dụng việc quản lý, sử dụng để xâm phạm an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội, tính mạng, sức khỏe, tài sản và quyền, lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân.  

Luật cũng nghiêm cấm việc trao đổi, tặng, cho, mượn, cho mượn, thuê, cho thuê, cầm cố trái phép; làm giả, sửa chữa, tẩy xóa giấy phép, giấy chứng nhận, chứng chỉ; hướng dẫn, huấn luyện trái phép cách thức chế tạo, sản xuất, sửa chữa, sử dụng; che giấu, không tố giác hoặc giúp người khác thực hiện hành vi vi phạm.  

8. Tăng cường trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức, cá nhân và yêu cầu chủ động phòng ngừa (Điều 5, Điều 6, Điều 7)  

Một điểm xuyên suốt của Luật năm 2024 là chuyển mạnh từ tư duy quản lý đơn thuần sang quản lý gắn với phòng ngừa nguy cơ. Người đứng đầu cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp được trang bị, sử dụng vũ khí, vật liệu nổ, công cụ hỗ trợ phải chỉ đạo, tổ chức thực hiện và chịu trách nhiệm về việc quản lý, sử dụng; chỉ giao vũ khí, vật liệu nổ, công cụ hỗ trợ cho người đủ điều kiện; phân công người quản lý kho và bố trí kho, nơi cất giữ theo đúng quy định (Điều 5). Người được giao sử dụng phải có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, phẩm chất đạo đức tốt, đủ sức khỏe, đã được đào tạo, huấn luyện và cấp giấy chứng nhận; khi hết nhiệm vụ phải bàn giao lại (Điều 6). Người được giao quản lý kho, nơi cất giữ phải đáp ứng điều kiện tương ứng và tuân thủ chế độ quản lý, không để mất, hư hỏng (Điều 7). Cổng dịch vụ công Bộ Công an hiện cũng quy định thủ tục đào tạo, huấn luyện về quản lý, sử dụng vũ khí, vật liệu nổ quân dụng, công cụ hỗ trợ và cấp giấy chứng nhận, chứng chỉ tương ứng.  

Đối với người dân, trách nhiệm quan trọng nhất là không tự ý chế tạo, tàng trữ, mua bán, vận chuyển hoặc sử dụng trái phép vũ khí, vật liệu nổ, công cụ hỗ trợ; không tìm kiếm, thu gom trái phép vũ khí, vật liệu nổ và phế liệu, phế phẩm liên quan (Điều 4). Khi phát hiện các loại vũ khí, vật liệu nổ nguy hiểm hoặc hành vi vi phạm, cần thông báo kịp thời cho cơ quan Công an hoặc cơ quan có thẩm quyền để được hướng dẫn xử lý an toàn.  

Luật Quản lý, sử dụng vũ khí, vật liệu nổ và công cụ hỗ trợ số 42/2024/QH15 là bước hoàn thiện quan trọng trong hệ thống pháp luật về bảo đảm an ninh, trật tự, an toàn xã hội. Những điểm mới của Luật không chỉ tập trung vào việc bổ sung, điều chỉnh danh mục và chế độ quản lý các loại vũ khí, mà còn thể hiện rõ yêu cầu quản lý theo mục đích sử dụng, tăng cường phòng ngừa, cải cách thủ tục hành chính, chuyển đổi số và nâng cao trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp, cá nhân. /. 

Hồ Hoàng Giang - Khoa Luật, Học viện An ninh nhân dân.