Điểm mới về xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế và đổi mới sáng tạo theo Nghị Quyết số 37/2026/QH16

Nghị quyết số 37/2026/QH16 ngày 24/8/2026 của Quốc hội về cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số (sau đây gọi là Nghị quyết) có hiệu lực thi hành từ ngày 01/9/2026 và được thực hiện trong thời hạn 03 năm. Nghị quyết vừa duy trì yêu cầu về tính nghiêm minh, bình đẳng của pháp luật, vừa thiết lập cơ chế phân hóa trách nhiệm đối với những hành vi vi phạm phát sinh trong quá trình hoạt động vì lợi ích chung, đặc biệt trong những lĩnh vực chứa đựng yếu tố rủi ro và tính thử nghiệm cao.

Nghị quyết gồm 03 chương, 13 điều; nội dung trọng tâm là các nguyên tắc thực hiện tại Điều 3 và các cơ chế không truy cứu trách nhiệm hình sự, loại trừ trách nhiệm hình sự, tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự, miễn trách nhiệm hình sự, các biện pháp tố tụng, về thi hành án phạt tù và xử lý kỷ luật tại các Điều 5 đến Điều 11.

Những nội dung cơ bản của Nghị quyết như sau:

Thứ nhất, Nghị quyết xác lập các nguyên tắc bảo đảm cân bằng giữa xử lý vi phạm và khuyến khích đổi mới sáng tạo.

Khoản 1 Điều 3 Nghị quyết xác lập đồng thời hai yêu cầu: một mặt phải tuân thủ Hiến pháp, bảo đảm sự nghiêm minh của pháp luật, không có vùng cấm, không có ngoại lệ, đúng người, đúng vi phạm; mặt khác phải thể hiện tính nhân văn, khoan hồng và khuyến khích, bảo vệ người năng động, sáng tạo vì lợi ích chung. Đồng thời, khoản 2 Điều 3 Nghị quyết yêu cầu khi xử lý vi phạm phải xem xét toàn diện vai trò, động cơ, mục đích của người vi phạm, bối cảnh lịch sử cụ thể, hậu quả thiệt hại, kết quả khắc phục và hiệu quả chính trị, kinh tế - xã hội. Quy định này có ý nghĩa thiết thực đối với lĩnh vực đổi mới sáng tạo, nơi một quyết định có thể chưa hoàn toàn phù hợp với quy trình được thiết kế cho điều kiện cũ, nên việc đánh giá trách nhiệm phải gắn với hoàn cảnh ra quyết định. Thêm vào đó, khoản 3 Điều 3 Nghị quyết yêu cầu phân định rõ trách nhiệm hình sự với trách nhiệm hành chính, dân sự; phân định trách nhiệm của pháp nhân với cá nhân; xử lý nghiêm tham nhũng nhưng khoan hồng, giảm nhẹ đối với hành vi vi phạm vì lợi ích chung, không tham nhũng và đã chủ động khắc phục hậu quả; đồng thời quy định ưu tiên áp dụng biện pháp kinh tế, dân sự, hành chính; xử lý hình sự là biện pháp cuối cùng, qua đó hạn chế việc hình sự hóa các quan hệ kinh tế, dân sự, bởi thiệt hại kinh tế không mặc nhiên đồng nghĩa với tội phạm.

Tại khoản 4 Điều 3 quy định trách nhiệm của tổ chức, cá nhân vi phạm phải được tách bạch với việc tháo gỡ khó khăn, vướng mắc, khắc phục hậu quả thiệt hại cho dự án, công trình. Quy định này giúp tránh trường hợp sai phạm của một cá nhân dẫn tới đình trệ toàn bộ dự án dù dự án vẫn có khả năng tiếp tục, tạo giá trị và những tồn tại có thể được khắc phục theo pháp luật.

Khoản 5 Điều 3 xác định Nghị quyết không được áp dụng để xem xét lại bản án hình sự, quyết định kỷ luật đã có hiệu lực; đối với người đã bị xử lý nhưng đáp ứng điều kiện của Nghị quyết thì tùy trường hợp được xem xét hoãn, tạm đình chỉ chấp hành án, miễn, giảm hình phạt, xóa án tích hoặc miễn, chưa xem xét xử lý kỷ luật. Nghị quyết cũng đặt ra giới hạn của “sự linh hoạt” tại khoản 6 Điều 3, theo đó xử lý nghiêm việc lợi dụng Nghị quyết để tham nhũng, lãng phí, tiêu cực hoặc bao che vi phạm. Nghị quyết bảo vệ hoạt động sáng tạo nhưng không hợp thức hóa hành vi vụ lợi.

Thứ hai, các điều kiện không truy cứu trách nhiệm hình sự và miễn trách nhiệm hình sự được quy định chặt chẽ.

Theo Điều 5 của Nghị quyết, cơ quan tiến hành tố tụng không truy cứu trách nhiệm hình sự khi hành vi vi phạm đồng thời đáp ứng đủ năm điều kiện: không tham nhũng; vì lợi ích chung; hoạt động đầu tư, sản xuất, kinh doanh hoặc ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số đã hoàn thành và mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội; không có khiếu nại, tố cáo hoặc đã được giải quyết dứt điểm; và không gây thất thoát, lãng phí tài sản, trường hợp có thất thoát, lãng phí thì phải khắc phục toàn bộ hậu quả thiệt hại. Các khái niệm “không tham nhũng”, “vì lợi ích chung”, “hiệu quả kinh tế - xã hội” được giải thích tại Điều 4 Nghị quyết. Trong đó, “không tham nhũng” là không thực hiện hành vi tham nhũng theo quy định của Luật Phòng, chống tham nhũng và các tội phạm về tham nhũng theo quy định của Bộ luật Hình sự, được cơ quan có thẩm quyền kết luận bằng văn bản; “vì lợi ích chung” là vì lợi ích quốc gia, dân tộc, cộng đồng, ngành, lĩnh vực, địa phương, phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh, không vì lợi ích cá nhân, lợi ích nhóm và không có động cơ vụ lợi. Cách quy định theo hướng yêu cầu đủ 5 điều kiện giúp ngăn ngừa việc chỉ dựa vào một yếu tố riêng lẻ như mục đích tốt, hiệu quả kinh tế hay việc hoàn trả tài sản để loại bỏ trách nhiệm hình sự. Gắn với Điều 5, Điều 8 Nghị quyết quy định trong quá trình giải quyết nguồn tin về tội phạm, khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử, cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng quyết định miễn trách nhiệm hình sự đối với người thuộc trường hợp quy định tại Điều 5.

Thứ ba, Nghị quyết phân biệt rủi ro trong đổi mới sáng tạo với hành vi có lỗi thông qua cơ chế loại trừ trách nhiệm hình sự.

Tại khoản 1 Điều 6 Nghị quyết quy định người gây thiệt hại do gặp rủi ro trong quá trình thực hiện các hoạt động ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số được loại trừ trách nhiệm hình sự nếu đã tuân thủ đúng quy trình, quy định và áp dụng đầy đủ các biện pháp phòng ngừa cần thiết. Theo đó, thiệt hại xảy ra không đương nhiên phát sinh trách nhiệm hình sự; cơ quan có thẩm quyền phải đánh giá cả quá trình quản trị rủi ro, việc tuân thủ quy trình và khả năng dự liệu hậu quả của chủ thể. Cùng với đó, khoản 2 Điều 6 áp dụng đối với người trong quá trình thực hiện chức trách, nhiệm vụ được giao gây thiệt hại khi pháp luật chưa có quy định hoặc quy định còn mâu thuẫn, chồng chéo, nhưng việc làm đó xuất phát từ yêu cầu cấp thiết của thực tiễn, nhằm tháo gỡ điểm nghẽn. Người đó được loại trừ trách nhiệm hình sự khi đồng thời đáp ứng ba điều kiện: không tham nhũng; vì lợi ích chung; và hoạt động đã hoàn thành, mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội bảo đảm quốc phòng, an ninh, phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số.

Thứ tư, tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự nhằm chuyển trọng tâm từ trừng phạt sang khắc phục hậu quả.

Điều 7 Nghị quyết quy định việc tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự để khắc phục hậu quả khi có đủ các điều kiện: hành vi vi phạm vì lợi ích chung; có thất thoát, lãng phí tài sản nhà nước nhưng không tham nhũng; hoạt động đang thực hiện hoặc chưa hoàn thành, chưa khắc phục được thiệt hại do nguyên nhân khách quan nhưng vẫn còn điều kiện, khả năng, tính khả thi để khắc phục và tạo ra hiệu quả kinh tế - xã hội; đồng thời có cam kết khắc phục thiệt hại của tổ chức, cá nhân liên quan. Cơ chế này cho thấy Nghị quyết không chỉ quan tâm đến việc xác định trách nhiệm đối với hành vi đã xảy ra mà còn bảo vệ những giá trị kinh tế có khả năng được phục hồi nếu dự án hoặc hoạt động tiếp tục được thực hiện.

Việc tạm hoãn không đồng nghĩa với chấm dứt trách nhiệm. Theo khoản 3 Điều 9 Nghị quyết, thời hạn tạm đình chỉ tối đa là 02 năm và không tính vào thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự; khoản 5 Điều 9 giao cơ quan tiến hành tố tụng phối hợp với cơ quan nhà nước có liên quan giám sát việc thực hiện cam kết và tiến độ khắc phục. Theo khoản 4 Điều 9, hết thời hạn tạm đình chỉ, nếu hậu quả thiệt hại được khắc phục toàn bộ thì quyết định không khởi tố vụ án hoặc đình chỉ điều tra, đình chỉ vụ án theo giai đoạn tố tụng tương ứng; nếu chưa khắc phục toàn bộ thì tiếp tục giải quyết theo thủ tục tố tụng và người vi phạm được giảm nhẹ trách nhiệm hình sự tương ứng với tỷ lệ khắc phục và hiệu quả kinh tế - xã hội đạt được. Trường hợp chủ thể không thực hiện cam kết hoặc chậm tiến độ khắc phục mà không có lý do chính đáng thì quyết định tạm đình chỉ bị hủy bỏ để tiếp tục truy cứu trách nhiệm hình sự. Quy định này chuyển trọng tâm từ xử lý ngay sang tạo cơ hội sửa chữa có kiểm soát, trong đó khả năng khắc phục hậu quả và bảo toàn giá trị của hoạt động kinh tế được xem là một yếu tố cần cân nhắc trước khi áp dụng biện pháp hình sự.

Thứ năm, Nghị quyết quy định các biện pháp tố tụng và thi hành án phạt tù tương ứng.

Để các chính sách nêu trên được thực hiện trên thực tế, Điều 9 và Điều 10 của Nghị quyết quy định cách thức áp dụng các quy định về không truy cứu, loại trừ hoặc tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự xuyên suốt các giai đoạn tố tụng và thi hành án. Cụ thể: Điều 9 xác định hệ quả tố tụng tương ứng: không khởi tố vụ án khi có căn cứ theo Điều 5 hoặc Điều 6; đình chỉ điều tra, đình chỉ vụ án hoặc đình chỉ đối với bị can, bị cáo khi có căn cứ theo Điều 5, Điều 6 hoặc Điều 8; tạm đình chỉ ở từng giai đoạn tố tụng, kể cả hoãn phiên tòa, đối với trường hợp thuộc Điều 7; Điều 10 điều chỉnh các trường hợp đã có bản án, cho phép hoãn chấp hành hình phạt tù tối đa 02 năm hoặc tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù tối đa 02 năm đối với trường hợp thuộc Điều 7; miễn chấp hành hình phạt hoặc miễn chấp hành phần hình phạt còn lại đối với người đáp ứng điều kiện của Điều 5 hoặc Điều 6; người đã chấp hành xong hình phạt nhưng chưa được xóa án tích, nếu đáp ứng điều kiện của Điều 5 hoặc Điều 6 thì đương nhiên được xóa án tích; trường hợp chưa khắc phục toàn bộ hậu quả thì Tòa án xem xét giảm mức hình phạt, thời hạn chấp hành án phạt tù tương ứng với tỷ lệ khắc phục thiệt hại. Thẩm quyền, trình tự, thủ tục áp dụng các biện pháp này thực hiện theo pháp luật về tố tụng hình sự và thi hành án hình sự (khoản 6 Điều 9, khoản 7 Điều 10 Nghị quyết).

Thứ sáu, Nghị quyết thiết lập cơ chế xử lý kỷ luật theo hướng vừa khuyến khích đổi mới, sáng tạo vừa xử lý nghiêm vi phạm.

Điều 11 Nghị quyết quy định về xử lý kỷ luật người thuộc lực lượng vũ trang nhân dân, cán bộ, công chức, viên chức, theo đó người vi phạm kỷ luật nếu đáp ứng các điều kiện của Điều 5 hoặc Điều 6 được xem xét miễn xử lý kỷ luật, còn trường hợp thuộc Điều 7 được xem xét chưa xử lý kỷ luật trong thời hạn tối đa 02 năm, không tính vào thời hiệu xử lý kỷ luật, để thực hiện việc khắc phục hậu quả. Hết thời hạn này, nếu đã khắc phục toàn bộ thiệt hại thì được xem xét miễn kỷ luật; nếu không khắc phục hoặc chỉ khắc phục một phần thì cơ quan có thẩm quyền xem xét xử lý kỷ luật và giảm nhẹ mức kỷ luật tương ứng với tỷ lệ khắc phục. Quy định này bảo đảm sự thống nhất giữa xử lý hình sự và xử lý kỷ luật; nếu một hành vi đã được miễn, loại trừ trách nhiệm hình sự nhưng vẫn bị xử lý kỷ luật theo cách thông thường thì mục tiêu khuyến khích cán bộ dám nghĩ, dám làm sẽ khó đạt được.

Tuy vậy, Điều 11 không tạo ra quyền miễn kỷ luật mặc nhiên; kết quả khắc phục, mức độ thực hiện cam kết và điều kiện áp dụng vẫn là cơ sở quyết định việc miễn, giảm hoặc tiếp tục xử lý. Cách quy định này góp phần hạn chế tình trạng cùng một hành vi được đánh giá theo cách mâu thuẫn. Để triển khai nội dung này, Kế hoạch triển khai thi hành Nghị quyết ban hành kèm theo Quyết định số 1916/QĐ-TTg ngày 02/10/2026 của Thủ tướng Chính phủ giao Bộ Nội vụ chủ trì rà soát, sửa đổi, bổ sung quy định về xử lý kỷ luật cán bộ, công chức, viên chức; Bộ Công an, Bộ Quốc phòng chủ trì xây dựng văn bản hướng dẫn xử lý kỷ luật đối với người thuộc lực lượng vũ trang nhân dân.

Thứ bảy, cơ chế bảo vệ được giới hạn bởi yêu cầu phòng, chống tham nhũng, vụ lợi và lợi dụng chính sách.

Bên cạnh các quy định mang tính khoan hồng, Nghị quyết đồng thời đặt ra những giới hạn nhằm ngăn chặn nguy cơ cơ chế đặc thù bị sử dụng như công cụ hợp thức hóa sai phạm. Cụ thể: khoản 6 Điều 3 yêu cầu xử lý nghiêm hành vi lợi dụng Nghị quyết để tham nhũng, lãng phí, tiêu cực hoặc bao che vi phạm; Điều 5, khoản 2 Điều 6 và Điều 7 đặt điều kiện không tham nhũng vì lợi ích chung làm tiền đề áp dụng chính sách; khoản 2 Điều 12 giới hạn thời gian thực hiện Nghị quyết trong ba03 năm kể từ ngày có hiệu lực, các quyết định tạm đình chỉ, hoãn, chưa xử lý kỷ luật còn thời hạn tại thời điểm kết thúc được tiếp tục thực hiện cho đến khi hết thời hạn; Điều 13 quy định trách nhiệm ban hành văn bản hướng dẫn của Chính phủ, Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao (khoản 1), trách nhiệm rà soát, lập danh sách vụ việc, vụ án (khoản 2, khoản 3), việc xử lý nghiêm hành vi tham nhũng, trục lợi, nhũng nhiễu trong quá trình triển khai, đồng thời loại trừ, miễn trách nhiệm cho người đã tuân thủ quy trình, quy định và không vụ lợi (khoản 4), chế độ báo cáo hằng năm của Chính phủ (khoản 5) và trách nhiệm giám sát của Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, đại biểu Quốc hội, Hội đồng nhân dân các cấp (khoản 6). Riêng hành vi vi phạm pháp luật về đất đai xảy ra trước khi Luật Đất đai năm 2024 có hiệu lực, khoản 3 Điều 12 xác định việc xử lý thực hiện theo Nghị quyết số 29/2026/QH16 ngày 24/4/2026 của Quốc hội về cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật về đất đai của tổ chức, cá nhân xảy ra trước khi Luật Đất đai năm 2024 có hiệu lực.

Các quy định trên thiết lập cơ chế kiểm soát theo nhiều tầng: kiểm soát ở cấp độ điều kiện áp dụng, kiểm soát trong quá trình tố tụng, kiểm soát việc thực hiện cam kết khắc phục và kiểm soát ở cấp độ giám sát của các cơ quan có thẩm quyền. Theo đó, mục tiêu của Nghị quyết là phân loại đúng đối tượng cần bảo vệ và đối tượng phải xử lý nghiêm; những người hành động vì lợi ích chung, không vụ lợi và sẵn sàng khắc phục hậu quả có thể được hưởng chính sách đặc thù, trong khi các hành vi tham nhũng hoặc lợi dụng chính sách vẫn nằm ngoài phạm vi bảo vệ. Cách thiết kế này giúp duy trì niềm tin vào tính công bằng của pháp luật và ngăn chặn nguy cơ biến chính sách khuyến khích sáng tạo thành vùng an toàn cho hành vi vi phạm có chủ đích.

Nghị quyết số 37/2026/QH16 vừa góp phần thúc đẩy đổi mới sáng tạo, vừa bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật. Cơ chế đặc thù của Nghị quyết hướng tới phân hóa hợp lý giữa rủi ro của hoạt động đổi mới sáng tạo với hành vi có lỗi, giữa sai phạm vì lợi ích chung với hành vi tham nhũng, vụ lợi. Hiệu quả thi hành Nghị quyết phụ thuộc nhiều vào việc sớm ban hành thông tư liên tịch hướng dẫn về hình sự, tố tụng hình sự, thi hành án hình sự do Bộ Công an chủ trì theo Kế hoạch triển khai thi hành Nghị quyết, cùng với việc rà soát, lập danh sách các vụ việc, vụ án thuộc phạm vi áp dụng tại các bộ, ngành, địa phương./.

Phạm Thị Hồng Nghĩa - Khoa Luật, Học viện ANND.