Kỳ 1: Từ đổi mới cách kể lịch sử đến giới hạn của sáng tạo

Đổi mới cách truyền tải lịch sử là yêu cầu tất yếu trong đời sống hiện đại. Tuy nhiên, mọi cách tiếp cận mới đều phải được đặt trên nền tảng của sự thật, bởi lịch sử không chỉ là câu chuyện của quá khứ mà còn là ký ức, nhận thức và giá trị tinh thần của dân tộc. 

Kỳ vọng về một cách tiếp cận mới với lịch sử

Trong đời sống xuất bản, không ít tác phẩm tạo ra những cuộc tranh luận về cách tiếp cận, phương pháp thể hiện hoặc góc nhìn nghệ thuật. Những tranh luận ấy, nếu diễn ra trong khuôn khổ học thuật, thường là động lực để các tác phẩm được nhìn nhận toàn diện hơn.

Tuy nhiên, vụ việc liên quan đến cuốn sách “Chuyện với Thanh - Lời kể mới về Ánh sáng” đã vượt ra ngoài phạm vi của một cuộc trao đổi thông thường về cách thể hiện lịch sử, khi cơ quan chức năng vào cuộc điều tra, làm rõ các nội dung liên quan theo quy định của pháp luật.

Trước đó, tác phẩm được giới thiệu như một nỗ lực tìm kiếm phương thức mới trong việc tiếp cận tư tưởng Hồ Chí Minh và lịch sử cách mạng Việt Nam đối với độc giả trẻ. Cuốn sách lựa chọn hình thức đối thoại giữa một người thầy và một sinh viên thuộc thế hệ Gen Z, sử dụng cách diễn đạt gần với đời sống hiện đại nhằm tạo sự gần gũi với người đọc.

Trong bối cảnh văn hóa đọc đang chịu sự cạnh tranh mạnh mẽ từ các nền tảng số, việc tìm kiếm những phương thức truyền tải mới để đưa tri thức lịch sử đến gần hơn với công chúng là nhu cầu thực tế. Những hình thức như phim tài liệu, podcast, truyện tranh lịch sử, bảo tàng số hay các sản phẩm truyền thông đa phương tiện đang ngày càng được quan tâm.

Bị can Nguyễn Thành Nam giới thiệu cuốn sách "Chuyện với Thanh..."

Vấn đề đặt ra không phải là có nên đổi mới cách kể lịch sử hay không, mà là đổi mới như thế nào để vừa tạo sức hấp dẫn, vừa bảo đảm tính chính xác, khách quan và sự tôn trọng đối với những sự kiện, nhân vật lịch sử.

Đưa lịch sử đến gần công chúng, nhưng không xa rời sự thật

Nếu chỉ nhìn vào riêng vụ việc này sẽ khó có được cái nhìn đầy đủ. Trong nhiều năm qua, việc đưa lịch sử đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là người trẻ, luôn là trăn trở của giới nghiên cứu, giáo dục và xuất bản. Sự thay đổi trong thói quen tiếp nhận thông tin khiến những phương thức truyền tải truyền thống dần mất ưu thế trước các sản phẩm số giàu hình ảnh và tính tương tác.

Bởi vậy, lịch sử ngày nay không còn chỉ hiện diện trong sách giáo khoa hay các công trình nghiên cứu. Truyện tranh, phim điện ảnh, hoạt hình, podcast, bảo tàng số, triển lãm tương tác hay các nền tảng đa phương tiện đã trở thành những kênh phổ biến để kể lại câu chuyện của quá khứ.

Ở Việt Nam, nhu cầu đổi mới phương pháp truyền tải lịch sử cũng ngày càng được đặt ra. Những cách thể hiện sinh động, gần gũi có thể giúp các sự kiện lịch sử trở nên dễ tiếp nhận hơn, khơi dậy sự quan tâm của công chúng, nhất là thanh thiếu niên.

Thực tế cho thấy, rất ít ý kiến phản đối việc cần đổi mới cách truyền tải lịch sử. Điều công chúng quan tâm là mọi sự đổi mới đều phải dựa trên những dữ kiện đã được kiểm chứng. Hình thức có thể thay đổi, nhưng bản chất của sự kiện và nhân vật lịch sử không thể bị biến dạng chỉ để tạo cảm giác mới lạ.

Chính ranh giới này đã trở thành điểm khởi đầu của những tranh luận quanh Chuyện với Thanh – Lời kể mới về Ánh sáng.

Ngôn ngữ kể chuyện và yêu cầu về sự chuẩn mực

Những ý kiến phản biện đầu tiên không tập trung vào kết cấu hay hình thức đối thoại của cuốn sách.  Điều khiến nhiều người băn khoăn nằm ở lựa chọn ngôn ngữ. Trong một số đoạn viết về hành trình tìm đường cứu nước của Nguyễn Tất Thành và các bậc tiền bối cách mạng, tác giả sử dụng nhiều cách diễn đạt quen thuộc trong giao tiếp hiện đại như "đi phượt", "job phụ bếp", "end goal", "điếu đóm các bậc đại ca"... Một số đoạn cũng gọi Chủ tịch Hồ Chí Minh bằng một chữ "Hồ".

Nếu tách khỏi bối cảnh lịch sử, đây chỉ là những từ ngữ xuất hiện khá phổ biến trong đời sống hằng ngày. Tuy nhiên, khi được đặt vào câu chuyện về các nhân vật và sự kiện có ý nghĩa đặc biệt đối với lịch sử dân tộc, những lựa chọn này đã tạo ra nhiều cách tiếp nhận khác nhau. Có quan điểm cho rằng đây chỉ là một thủ pháp nhằm rút ngắn khoảng cách giữa lịch sử và người trẻ.

Ở chiều ngược lại, nhiều ý kiến nhận định việc đưa tiếng lóng, khẩu ngữ hoặc ngôn ngữ mạng vào những bối cảnh như vậy có thể làm thay đổi sắc thái biểu đạt, khiến người đọc, nhất là những người chưa có nhiều nền tảng kiến thức lịch sử, khó phân biệt đâu là thủ pháp nghệ thuật và đâu là cách diễn giải các sự kiện đã được lịch sử ghi nhận.

Không chỉ dừng ở ngôn ngữ, một số nội dung liên quan đến bối cảnh xã hội trước Cách mạng Tháng Tám, quá trình lựa chọn con đường cứu nước của Nguyễn Ái Quốc hay cách diễn giải một số sự kiện lịch sử cũng tiếp tục tạo nên nhiều luồng ý kiến trái chiều.

Từ đây, tranh luận mở rộng sang một vấn đề lớn hơn: khi viết về lịch sử, ngôn ngữ không chỉ làm nhiệm vụ kể chuyện mà còn góp phần định hình cách người đọc cảm nhận về lịch sử. Bởi ngôn ngữ không chỉ truyền tải thông tin mà còn thể hiện thái độ, góc nhìn và cách người viết tiếp cận đối tượng được phản ánh.

Một cách gọi, một phép so sánh hoặc một cách diễn đạt thiếu phù hợp, dù xuất phát từ ý tưởng tạo sự gần gũi, vẫn có thể dẫn đến những cách hiểu khác nhau trong quá trình tiếp nhận của độc giả. Đặc biệt, với những người trẻ chưa có nền tảng kiến thức lịch sử đầy đủ, sự khác biệt giữa một thủ pháp sáng tạo và một cách diễn giải sai lệch có thể trở nên khó nhận diện.

Sáng tạo cần được đặt trên nền tảng của sự thật lịch sử

Trao đổi với cơ quan báo chí, PGS.TS Phạm Văn Tình, nguyên Tổng Thư ký Hội Ngôn ngữ học Việt Nam, cho rằng tiếng lóng và ngôn ngữ mạng là một phần của đời sống ngôn ngữ hiện đại, phản ánh sự biến đổi tự nhiên trong giao tiếp. Tuy nhiên, theo ông, mỗi lớp ngôn ngữ đều có môi trường sử dụng phù hợp.

Khi đưa vào các tác phẩm viết về lịch sử, đặc biệt là những nhân vật và sự kiện có ý nghĩa đặc biệt đối với quốc gia, việc lựa chọn từ ngữ cần được cân nhắc kỹ hơn, bởi ngôn ngữ không chỉ truyền tải thông tin mà còn thể hiện thái độ của người viết đối với đối tượng được phản ánh. Chỉ một cách gọi hay một phép ví von khác đi cũng có thể dẫn người đọc đến những cảm nhận khác về cùng một sự kiện.

Nhiều độc giả trẻ cũng chia sẻ quan điểm tương tự. Điều họ mong muốn không phải là lịch sử được "bắt trend" bằng tiếng lóng hay khẩu ngữ, mà là những câu chuyện dễ hiểu, sinh động nhưng vẫn giữ được sự chuẩn mực và tính xác thực.

Những ý kiến này cho thấy phần lớn tranh luận không phủ nhận nhu cầu đổi mới. Điều được đặt ra là mọi thử nghiệm sáng tạo đều cần xác định rõ giới hạn khi tiếp cận các chủ đề lịch sử.

Từ tranh luận đến vụ án

Trong đời sống văn học, một tác phẩm gây tranh cãi là điều bình thường. Tuy nhiên, vụ việc liên quan đến Chuyện với Thanh – Lời kể mới về Ánh sáng đã diễn biến theo hướng khác khi cơ quan chức năng vào cuộc điều tra.

Theo thông tin từ Cơ quan An ninh điều tra Công an TP Hà Nội, Nguyễn Thành Nam đã bị khởi tố, tạm giam để điều tra về tội Làm, tàng trữ, phát tán hoặc tuyên truyền thông tin, tài liệu, vật phẩm nhằm chống Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, theo điều 117 Bộ luật Hình sự, liên quan đến cuốn sách Chuyện với Thanh – Lời kể mới về Ánh sáng và một số video. Trong quá trình làm việc với cơ quan điều tra, Nguyễn Thành Nam thừa nhận cuốn sách có những "tình tiết và nhận định là sai sự thật".

Bị can Nguyễn Thành Nam trong một video nói sai hoàn toàn về Chủ tịch Hồ Chí Minh (Ảnh cắt từ video).

Như vậy, có thể thấy, Nguyễn Thành Nam bị cho là không chỉ đưa các quan điểm gây tranh cãi trong cuốn Chuyện với Thanh – Lời kể mới về Ánh sáng mà còn lan truyền các nội dung tương tự qua nhiều video và postcard trên mạng xã hội. Các nội dung này bị cáo buộc xuyên tạc lịch sử cách mạng Việt Nam, xúc phạm Chủ tịch Hồ Chí Minh và các lãnh tụ, đồng thời phủ nhận hoặc hạ thấp nhiều sự kiện, nhân vật lịch sử. Cụ thể, Nam bị cho là sử dụng lối diễn đạt mang tính giễu cợt khi nói về hành trình tìm đường cứu nước của Chủ tịch Hồ Chí Minh, đề xuất thay đổi và phê phán 5 Điều Bác Hồ dạy, xuyên tạc vai trò của Trung đoàn Thủ đô, Đại tướng Võ Nguyên Giáp và chiến thắng Điện Biên Phủ. Bên cạnh đó, ông còn đưa ra các nhận định như Nguyễn Ánh là anh hùng, Ngô Đình Diệm là người yêu nước, Việt Nam Cộng hòa có tính chính danh và cho rằng miền Bắc "xâm lược" miền Nam. Việc các quan điểm xuyên tạc này được lặp đi lặp lại trong thời gian dài, xuất hiện có hệ thống trên nhiều nền tảng và dưới nhiều hình thức khác nhau cho thấy đây không phải những phát ngôn nhất thời hay sai lệch nhận thức đơn thuần, mà phản ánh sự lệch lạc về tư tưởng cùng quá trình truyền bá có chủ đích các luận điệu xét lại lịch sử, chống phá nền tảng tư tưởng của Đảng và Nhà nước; cuốn Chuyện với Thanh – Lời kể mới về Ánh sáng chỉ là một sản phẩm trong chuỗi hoạt động tuyên truyền xuyên tạc đó. Như vậy, việc hệ thống hóa những nội dung này trong sách, video và postcard không còn là tranh luận học thuật hay ý kiến cá nhân mà bị xem là hành vi xuyên tạc lịch sử, bôi nhọ lãnh tụ, phủ nhận thành quả cách mạng và tuyên truyền chống Nhà nước.

Khởi tố tác giả mới chỉ là bước khởi đầu. Điều đáng suy ngẫm hơn là những lỗ hổng trong quy trình xuất bản đã vô tình hoặc hữu ý tạo điều kiện để một ấn phẩm bị xác định chứa đựng nhiều nội dung xuyên tạc lịch sử, chống phá nền tảng tư tưởng của Đảng và Nhà nước được hợp thức hóa, phát hành và lan truyền rộng rãi. Khi cơ chế kiểm soát không phát huy đầy đủ vai trò, những sản phẩm độc hại sẽ có cơ hội khoác lên mình vỏ bọc của một cuốn sách chính thống để tác động tới nhận thức xã hội./.

Đón đọc Kỳ 2: Từ một cuốn sách đến vấn đề trách nhiệm trong hoạt động xuất bản .

Hồ Anh Tuấn - Phạm Ngọc Tân