Kỳ 2: Từ một cuốn sách đến vấn đề trách nhiệm trong hoạt động xuất bản

Một cuốn sách để đến với bạn đọc phải trải qua nhiều khâu kiểm soát từ biên tập, thẩm định đến cấp phép phát hành. Vì vậy, khi một xuất bản phẩm bị phát hiện có nội dung vi phạm, câu chuyện không chỉ dừng lại ở trách nhiệm của tác giả mà còn đặt ra yêu cầu nhìn nhận toàn diện về vai trò của những chủ thể tham gia vào quá trình xuất bản.

Không chỉ câu chuyện của người viết

Một cuốn sách bắt đầu từ người viết nhưng không kết thúc ở người viết. Để trở thành một xuất bản phẩm chính thức, bản thảo phải trải qua các khâu biên tập, thẩm định, cấp phép và phát hành. Vì vậy, khi một cuốn sách bị xác định có nội dung xuyên tạc lịch sử, chống phá Nhà nước, trách nhiệm không chỉ thuộc về tác giả mà còn đặt ra đối với toàn bộ quy trình xuất bản.

Trong quá trình điều tra mở rộng vụ án liên quan đến Chuyện với Thanh – Lời kể mới về Ánh sáng, Cơ quan An ninh điều tra Công an thành phố Hà Nội đã khởi tố, bắt tạm giam Nguyễn Thúy Hằng, Giám đốc Nhà xuất bản Hội Nhà văn; Đào Bá Đoàn, Tổng Biên tập; và Nguyễn Văn Yên, Trưởng ban Biên tập. Theo cơ quan điều tra, các bị can đã tham gia biên tập, chỉnh sửa, xuất bản và quảng bá cuốn sách có nội dung xuyên tạc lịch sử cách mạng, xúc phạm lãnh tụ và tuyên truyền chống Nhà nước; các quyết định tố tụng đã được Viện Kiểm sát nhân dân thành phố Hà Nội phê chuẩn.

Từ đây, câu hỏi của dư luận không còn chỉ là "Nguyễn Thành Nam đã viết gì?" mà là "Vì sao một bản thảo bị xác định có nội dung vi phạm vẫn có thể vượt qua các khâu kiểm soát để trở thành một xuất bản phẩm chính thức?". Đây không chỉ là trách nhiệm của một tác giả hay một nhà xuất bản, mà còn là lời cảnh báo về yêu cầu siết chặt kỷ cương, nâng cao trách nhiệm chính trị, pháp lý và nghề nghiệp trong toàn bộ hoạt động xuất bản, không để những sản phẩm xuyên tạc lịch sử, chống phá Nhà nước núp bóng xuất bản chính thống để phát tán vào đời sống xã hội.

Những “cánh cửa” trước khi sách đến tay bạn đọc

Khác với suy nghĩ của nhiều người, việc một cuốn sách được phát hành không phụ thuộc hoàn toàn vào ý chí của tác giả. Theo quy định của Luật Xuất bản, trước khi trở thành một xuất bản phẩm chính thức, bản thảo phải trải qua nhiều công đoạn: tiếp nhận, biên tập, đọc duyệt, thẩm định, ký quyết định xuất bản rồi mới được in và phát hành.

Mỗi công đoạn đều có một chủ thể chịu trách nhiệm. Biên tập viên không chỉ sửa lỗi câu chữ mà còn có trách nhiệm rà soát nội dung, phát hiện những điểm chưa phù hợp về pháp luật, tư liệu hoặc chuẩn mực nghề nghiệp. Lãnh đạo nhà xuất bản là người xem xét toàn bộ hồ sơ trước khi quyết định cấp phép xuất bản.

Giám đốc NXB Hội Nhà văn và 2 người khác bị khởi tố liên quan đến việc xuất bản cuốn sách “Chuyện với Thanh – Lời kể mới về ánh sáng” (Ảnh sửu tầm).

Đối với những tác phẩm đề cập đến lịch sử, chính trị, các nhân vật có vai trò đặc biệt trong đời sống xã hội, yêu cầu kiểm soát nội dung càng cần được đặt ở mức cao hơn. Bởi một sai sót trong những lĩnh vực này không chỉ ảnh hưởng đến giá trị của một cuốn sách, mà còn có thể tác động đến nhận thức của người đọc về những vấn đề thuộc về lịch sử, văn hóa và xã hội.

Có thể hình dung, mỗi công đoạn là một "cánh cửa" kiểm soát. Một bản thảo muốn ra thị trường phải lần lượt đi qua tất cả những cánh cửa đó. Bởi vậy, khi một cuốn sách sau đó bị thu hồi và trở thành đối tượng điều tra, điều dư luận quan tâm không chỉ là bản thân nội dung cuốn sách, mà còn là việc vì sao các "cánh cửa" ấy không phát huy đầy đủ vai trò.

Xuất bản liên kết và yêu cầu về trách nhiệm

Một trong những thông tin được cơ quan điều tra công bố là việc Nguyễn Thành Nam ký hợp đồng hợp tác xuất bản với Nhà xuất bản Hội Nhà văn và nộp 1 tỷ đồng để thực hiện việc xuất bản cuốn sách. Theo thông tin từ cơ quan điều tra được các cơ quan báo chí đăng tải, khoản kinh phí này được sử dụng cho nhiều hạng mục như biên tập, in ấn, truyền thông, tổ chức lễ ra mắt và các chi phí khác theo hợp đồng.

Bản thân việc hợp tác xuất bản và đối tác chi trả kinh phí không phải là hoạt động trái pháp luật. Đây là mô hình được Luật Xuất bản cho phép và đang được nhiều nhà xuất bản áp dụng.

Điều đáng chú ý không nằm ở số tiền, mà ở trách nhiệm đi kèm. Trong mô hình xuất bản liên kết, đối tác có thể đầu tư kinh phí, tham gia tổ chức bản thảo hoặc phát hành, nhưng quyền quyết định xuất bản và trách nhiệm cuối cùng đối với nội dung vẫn thuộc về nhà xuất bản. Chính vì vậy, việc cơ quan điều tra mở rộng xem xét vai trò của những người tham gia biên tập, lãnh đạo đơn vị xuất bản cho thấy trọng tâm của vụ việc không chỉ là hành vi của tác giả, mà còn là việc thực hiện trách nhiệm kiểm soát nội dung theo quy định pháp luật.

Điều này cho thấy một nguyên tắc quan trọng trong hoạt động xuất bản: nguồn lực xã hội có thể tham gia vào quá trình làm sách, nhưng trách nhiệm đối với nội dung xuất bản phẩm luôn phải được đặt lên hàng đầu.

Một cuốn sách không thể được đánh giá chỉ bằng số lượng phát hành, mức độ quan tâm của dư luận hay hiệu ứng truyền thông. Giá trị của một xuất bản phẩm trước hết phải được bảo đảm bằng chất lượng nội dung, sự chuẩn xác của thông tin và trách nhiệm đối với xã hội.

Mỗi chữ ký xuất bản là một cam kết trách nhiệm

Sau khi vụ việc gây tranh luận, Nhà xuất bản Hội Nhà văn đã có thông báo thừa nhận còn những hạn chế trong quá trình tổ chức bản thảo, biên tập và kiểm soát nội dung của cuốn sách. Tiếp đó, cơ quan quản lý nhà nước yêu cầu dừng phát hành, thu hồi xuất bản phẩm và xử lý vi phạm hành chính theo quy định.

Những diễn biến này cho thấy một thực tế đáng chú ý: trong hoạt động xuất bản, sai sót của một bản thảo không chỉ là trách nhiệm của người viết nếu bản thảo ấy đã vượt qua đầy đủ các khâu kiểm soát để trở thành một ấn phẩm chính thức.

Mỗi chữ ký trong quy trình xuất bản không chỉ là thủ tục hành chính. Đó còn là sự xác nhận rằng xuất bản phẩm đã được xem xét dưới góc độ pháp luật, chuyên môn và trách nhiệm nghề nghiệp. Khi một xuất bản phẩm sau đó phải thu hồi vì những vấn đề liên quan đến nội dung, dư luận có quyền đặt câu hỏi về hiệu quả của cơ chế kiểm soát nội bộ, đặc biệt đối với những bản thảo khai thác đề tài lịch sử và chính trị.

Không chỉ xuất bản, báo chí cũng phải nhìn lại

Một diễn biến đáng chú ý khác là sau khi vụ việc được làm rõ, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã xử lý 23 cơ quan báo chí vì đăng tải các bài viết giới thiệu, quảng bá cuốn sách không bảo đảm quy định. Đây là chi tiết cho thấy tác động của vụ việc không chỉ dừng ở lĩnh vực xuất bản.

Đối với môi trường truyền thông hiện nay, một cuốn sách thường được công chúng biết đến không phải từ nhà sách mà qua báo chí, mạng xã hội và các nền tảng số. Những bài viết giới thiệu trên báo chí chính thống dễ tạo cho độc giả cảm giác rằng nội dung đã được kiểm chứng ở mức độ nhất định.

23 cơ quan báo chí bị phạt hành chính vì đưa tin bài về cuốn 'Chuyện với Thanh - Lời kể mới về ánh sáng' - Nguồn ảnh: Cục Báo chí.

Chính vì vậy, khi một xuất bản phẩm sau này được xác định có sai phạm, câu chuyện cũng trở thành lời nhắc đối với hoạt động báo chí. Giới thiệu một sản phẩm văn hóa không đồng nghĩa với việc chỉ lặp lại thông tin từ đơn vị phát hành. Với những đề tài liên quan đến lịch sử, chính trị hoặc các vấn đề có ảnh hưởng xã hội rộng, yêu cầu kiểm chứng, đối chiếu nhiều nguồn thông tin và phản ánh đa chiều luôn là nguyên tắc nghề nghiệp cần được đặt lên hàng đầu.

Bài học không chỉ dành cho một vụ việc

Nhìn từ vụ việc Chuyện với Thanh – Lời kể mới về Ánh sáng, có thể thấy sai phạm của một xuất bản phẩm không hình thành ở một mắt xích duy nhất. Nếu tác giả là người tạo ra bản thảo thì biên tập viên là người đọc đầu tiên với trách nhiệm chuyên môn; lãnh đạo nhà xuất bản là người quyết định phát hành; còn báo chí và các nền tảng truyền thông góp phần đưa cuốn sách đến với công chúng.

Khi một mắt xích không làm tròn vai trò, những mắt xích còn lại càng phải phát huy chức năng kiểm soát của mình. Chỉ khi mỗi chủ thể thực hiện đúng trách nhiệm, quy trình xuất bản mới thực sự trở thành "hàng rào" bảo đảm chất lượng thay vì chỉ là chuỗi thủ tục hành chính.

Vụ việc rồi sẽ được giải quyết theo kết luận của các cơ quan tiến hành tố tụng. Nhưng những câu hỏi mà nó đặt ra đối với cơ chế kiểm soát chất lượng trong hoạt động xuất bản sẽ còn nguyên giá trị./.

Hồ Anh Tuấn - Phạm Ngọc Tân.

Đón đọc Kỳ 3: Bảo vệ sự thật lịch sử từ trách nhiệm của người làm nghề