Kỳ 3: Bảo vệ sự thật lịch sử từ trách nhiệm của người làm nghề

Vụ việc liên quan đến cuốn sách “Chuyện với Thanh – Lời kể mới về Ánh sáng” không chỉ đặt ra câu chuyện về một xuất bản phẩm cụ thể, mà còn gợi mở những vấn đề rộng hơn đối với hoạt động xuất bản, truyền thông và việc truyền tải lịch sử trong thời đại số. Đổi mới cách kể lịch sử là yêu cầu tất yếu, nhưng mọi sáng tạo chỉ có ý nghĩa khi được xây dựng trên nền tảng của sự thật và trách nhiệm.

Lịch sử cần những cách kể mới, nhưng không thể thay đổi bản chất

Điều cần khẳng định là vụ việc Chuyện với Thanh – Lời kể mới về Ánh sáng không đồng nghĩa với việc mọi nỗ lực đổi mới cách kể lịch sử đều tiềm ẩn rủi ro. Ngược lại, đổi mới là yêu cầu tất yếu để lịch sử đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Lịch sử thuộc về quá khứ, nhưng cách kể lịch sử phải luôn vận động cùng đời sống xã hội. Nếu phương thức truyền tải không thay đổi, khoảng cách giữa lịch sử và người đọc sẽ ngày càng lớn. Trong bối cảnh truyền thông số phát triển mạnh mẽ, người trẻ tiếp cận lịch sử qua phim ảnh, truyện tranh, podcast, bảo tàng số, triển lãm tương tác hay các sản phẩm đa phương tiện. Điều đó đặt ra yêu cầu đổi mới đối với hoạt động nghiên cứu, giáo dục và xuất bản.

Thực tế cho thấy nhiều tác phẩm lịch sử đã tạo được sức lan tỏa nhờ cách thể hiện hiện đại, ngôn ngữ gần gũi và hình thức hấp dẫn. Điều này chứng minh người trẻ không thờ ơ với lịch sử; họ chỉ không còn hứng thú với những cách truyền tải khô cứng, nặng về sự kiện và niên đại. Kinh nghiệm của nhiều quốc gia cũng cho thấy, phim ảnh, tiểu thuyết, truyện tranh hay bảo tàng tương tác có thể trở thành cầu nối hiệu quả giữa lịch sử và công chúng.

Tuy nhiên, đổi mới không đồng nghĩa với việc xóa nhòa ranh giới giữa nghệ thuật và sự thật lịch sử. Dù lựa chọn hình thức thể hiện nào, người sáng tạo vẫn phải tôn trọng những dữ kiện đã được kiểm chứng. Có thể làm mới góc nhìn, kết cấu và phương thức biểu đạt, nhưng không được làm thay đổi bản chất sự kiện hay tạo ra nhận thức sai lệch về lịch sử. Đó là giới hạn của sáng tạo, đồng thời cũng là nguyên tắc bảo đảm giá trị lâu dài của mọi tác phẩm viết về lịch sử.

Sáng tạo không đồng nghĩa với tùy tiện trong diễn giải

Vụ việc Chuyện với Thanh – Lời kể mới về Ánh sáng không phủ nhận yêu cầu đổi mới cách kể lịch sử, mà nhấn mạnh giới hạn của sáng tạo. Trong văn học, hư cấu là quyền của người viết, nhưng với các tác phẩm về lịch sử, đặc biệt là lịch sử cách mạng và các nhân vật, sự kiện đã được kiểm chứng, mọi sáng tạo phải dựa trên nền tảng của sự thật. Người viết có thể làm phong phú cách thể hiện, nhưng không thể thay đổi bản chất lịch sử.

Một chi tiết thiếu chính xác, một cách diễn giải hoặc cách gọi không chuẩn mực có thể không làm thay đổi sự kiện, nhưng đủ để tác động đến nhận thức và ký ức của người đọc. Bởi vậy, tác phẩm lịch sử luôn đòi hỏi trách nhiệm nghề nghiệp và chuẩn mực cao hơn nhiều thể loại khác.

Lịch sử không chỉ là những gì đã diễn ra, mà còn là ký ức chung của dân tộc. Khi sự thật bị pha trộn với những diễn giải thiếu căn cứ, ranh giới giữa dữ kiện và hư cấu sẽ trở nên mờ nhạt, kéo theo nguy cơ hình thành nhận thức sai lệch. Vì thế, bảo vệ sự thật lịch sử không phải là giới hạn sáng tạo, mà là điều kiện để sáng tạo có giá trị và sức sống bền vững.

Người trẻ thực sự cần gì từ những cuốn sách lịch sử?

Một trong những lập luận thường được nhắc đến khi bàn về đổi mới lịch sử là muốn người trẻ đọc sách thì phải viết bằng ngôn ngữ của người trẻ. Nhận định ấy đúng, nhưng chưa đủ. Người trẻ không cần một cuốn sách lịch sử chỉ vì trong đó có nhiều tiếng lóng, từ ngữ mạng hay những câu nói đang "bắt trend". Điều họ tìm kiếm là một câu chuyện đủ hấp dẫn để khiến họ muốn đọc đến trang cuối, đủ chân thực để họ tin và đủ cảm xúc để họ nhớ.

Điều giữ chân độc giả trẻ không phải là việc lịch sử được "trẻ hóa" bằng khẩu ngữ hay những cách diễn đạt gây chú ý, mà là khả năng lý giải vì sao những con người bình thường có thể làm nên những quyết định phi thường, vì sao một sự kiện trong quá khứ vẫn còn ý nghĩa đối với hiện tại và vì sao lịch sử vẫn có thể đối thoại với cuộc sống hôm nay. Nói cách khác, người trẻ cần một lịch sử gần gũi chứ không phải một lịch sử bị giản lược. Khoảng cách giữa hai điều đó đôi khi rất mong manh.

Một câu chuyện lịch sử hoàn toàn có thể được kể bằng ngôn ngữ hiện đại, kết cấu mới hoặc những hình thức sáng tạo hơn, nhưng vẫn giữ được sự chuẩn mực và thái độ tôn trọng đối với nhân vật, sự kiện mà nó phản ánh. Đó cũng là thách thức lớn nhất đối với người viết hôm nay. Không phải làm thế nào để lịch sử giống mạng xã hội. Mà là làm thế nào để lịch sử đủ sức bước vào đời sống số mà vẫn giữ nguyên giá trị của sự thật.

Từ bài học của một cuốn sách đến yêu cầu hoàn thiện cơ chế

Điều quan trọng hơn là làm thế nào để những bài học từ Chuyện với Thanh – Lời kể mới về Ánh sáng được chuyển hóa thành những thay đổi thực chất trong hoạt động xuất bản, thay vì chỉ dừng lại ở việc xử lý trách nhiệm của một số cá nhân. Một nền xuất bản lành mạnh không được xây dựng bằng những vụ xử lý sau khi sai phạm đã xảy ra. Điều công chúng kỳ vọng là một cơ chế đủ năng lực phát hiện rủi ro ngay từ bản thảo, đủ chặt chẽ để hạn chế sai sót trước khi sách được phát hành và đủ cởi mở để vẫn khuyến khích những cách kể mới về lịch sử.

Đó mới là giá trị lớn nhất mà vụ việc này có thể để lại.

Cần thêm một "lớp lọc" đối với sách lịch sử, vĩ nhân

Qua vụ việc có thể thấy, những xuất bản phẩm về lịch sử, lãnh tụ, danh nhân hay các sự kiện có ý nghĩa đặc biệt đối với quốc gia cần được thẩm định nghiêm ngặt hơn các loại sách thông thường. Mặc dù bản thảo đều phải trải qua các khâu biên tập, thẩm định và phê duyệt, nhưng chất lượng kiểm soát vẫn phụ thuộc nhiều vào năng lực của từng nhà xuất bản và biên tập viên. Trong khi đó, chỉ một chi tiết thiếu chính xác hoặc một cách diễn giải chưa phù hợp cũng có thể dẫn đến những nhận thức khác nhau về lịch sử.

Từ thực tế này, nhiều ý kiến đề xuất xây dựng cơ chế phản biện chuyên môn với sự tham gia của các chuyên gia độc lập đối với những xuất bản phẩm thuộc nhóm đề tài đặc biệt. Đây không phải là sự thay thế trách nhiệm của nhà xuất bản, mà là một "lớp lọc" bổ sung nhằm phát hiện sớm những hạn chế về tư liệu, cách diễn giải và ngôn ngữ trước khi sách phát hành.

Một cơ chế phản biện chặt chẽ không cản trở sáng tạo, mà góp phần nâng cao chất lượng tác phẩm, giảm thiểu rủi ro và bảo đảm những góc nhìn mới luôn được đặt trên nền tảng của sự thật lịch sử và trách nhiệm nghề nghiệp.

Siết chặt "hàng rào" xuất bản

Không phải mọi bản thảo đều có mức độ tác động xã hội như nhau, nên cũng không thể áp dụng một quy trình thẩm định giống nhau cho tất cả. Những tác phẩm về Chủ tịch Hồ Chí Minh, các lãnh tụ cách mạng, lịch sử dân tộc, chủ quyền quốc gia hay các vấn đề chính trị cần được kiểm chứng nghiêm ngặt hơn so với các xuất bản phẩm thông thường. Việc phân loại bản thảo theo tính chất và mức độ nhạy cảm sẽ giúp tập trung nguồn lực thẩm định vào những nội dung có ảnh hưởng lớn đến nhận thức xã hội.

Cùng với đó, vai trò của biên tập viên – "người gác cổng" đầu tiên của hoạt động xuất bản – cần được nâng cao. Trong bối cảnh xuất bản liên kết phát triển mạnh và áp lực phát hành ngày càng lớn, biên tập viên không chỉ chỉnh sửa câu chữ mà còn phải đủ năng lực đánh giá nguồn tư liệu, nhận diện nguy cơ sai lệch, dự báo tác động xã hội và đề xuất điều chỉnh kịp thời. Điều này đòi hỏi đội ngũ biên tập được bồi dưỡng thường xuyên về lịch sử, pháp luật, kỹ năng kiểm chứng thông tin và đạo đức nghề nghiệp.

Bên cạnh đó, các nhà xuất bản cần hoàn thiện quy trình kiểm soát nội bộ, xác định rõ trách nhiệm của từng cá nhân ở từng khâu. Mỗi quyết định xuất bản không chỉ là một thủ tục hành chính, mà còn là cam kết về tính chính xác, chất lượng và trách nhiệm đối với công chúng.

Báo chí không chỉ giới thiệu sách mà còn có trách nhiệm kiểm chứng

Vụ việc Chuyện với Thanh – Lời kể mới về Ánh sáng cũng đặt ra bài học đối với hoạt động báo chí. Trong môi trường truyền thông số, một cuốn sách không chỉ lan tỏa qua hệ thống phát hành mà còn được khuếch đại nhanh chóng bởi báo chí và mạng xã hội. Khi được giới thiệu trên các cơ quan báo chí chính thống, nhiều độc giả có xu hướng tin rằng nội dung đã được kiểm chứng.

Vì vậy, việc giới thiệu những xuất bản phẩm, nhất là các tác phẩm về lịch sử, không nên chỉ dừng ở việc chuyển tải thông tin từ tác giả hoặc đơn vị phát hành. Báo chí cần phát huy vai trò phản biện, đối chiếu nhiều nguồn tư liệu và tham khảo ý kiến chuyên gia đối với những nội dung có tác động lớn đến nhận thức xã hội. Đây không chỉ là yêu cầu về tính chính xác của thông tin mà còn là trách nhiệm nghề nghiệp trong việc định hướng dư luận và bảo vệ các giá trị lịch sử. Trong kỷ nguyên số, một bài giới thiệu sách có thể lan truyền chỉ sau vài phút, nhưng những nhận thức được hình thành từ đó có thể tồn tại lâu dài.

Không chỉ ngăn chặn cái sai, cần đầu tư cho cái đúng

Có một thực tế đáng chú ý là sự quan tâm của độc giả trẻ đối với lịch sử chưa bao giờ mất đi. Điều họ thiếu không phải là nhu cầu tìm hiểu lịch sử, mà là những sản phẩm đủ hấp dẫn để cạnh tranh với vô vàn nội dung trên không gian mạng.

Nếu khoảng trống ấy không được lấp đầy bằng những tác phẩm có chất lượng, được đầu tư nghiêm túc cả về nội dung và hình thức, thì những sản phẩm gây tranh cãi hoặc khai thác yếu tố giật gân vẫn sẽ có cơ hội thu hút sự chú ý. Bởi vậy, cùng với việc tăng cường kiểm soát chất lượng xuất bản, cần quan tâm nhiều hơn đến việc xây dựng hệ sinh thái sáng tạo đối với các tác phẩm lịch sử.

Nhiều chuyên gia cho rằng có thể nghiên cứu cơ chế đặt hàng các công trình lịch sử dành cho thanh thiếu niên; hỗ trợ những dự án kết hợp giữa nhà sử học, nhà văn, họa sĩ, nhà làm phim và các nhà sáng tạo nội dung số; khuyến khích phát triển truyện tranh, sách minh họa, podcast, phim tài liệu và các nền tảng số khai thác lịch sử bằng hình thức hiện đại nhưng dựa trên nền tảng tư liệu chính thống. Một nền xuất bản mạnh không chỉ được đo bằng khả năng phát hiện và xử lý sai phạm, mà còn ở năng lực tạo ra nhiều tác phẩm đúng, hay và có sức sống lâu dài.

Giữ lịch sử bằng sự thật, kể lịch sử bằng trách nhiệm

Vụ việc Chuyện với Thanh – Lời kể mới về Ánh sáng cũng đặt ra yêu cầu nhìn lại vai trò của báo chí trong giới thiệu và lan tỏa các xuất bản phẩm. Trong môi trường truyền thông số, một cuốn sách không chỉ đến với độc giả qua hệ thống phát hành mà còn được khuếch đại nhanh chóng trên báo chí và mạng xã hội. Khi một tác phẩm xuất hiện trên các cơ quan báo chí chính thống, nhiều độc giả mặc nhiên tin rằng nội dung đã được kiểm chứng.

Bởi vậy, với những xuất bản phẩm liên quan đến lịch sử, báo chí không nên chỉ dừng ở việc giới thiệu hay chuyển tải thông tin từ tác giả và đơn vị phát hành. Quan trọng hơn, cần phát huy vai trò phản biện, đối chiếu nhiều nguồn tư liệu, tham khảo ý kiến chuyên gia và đánh giá tác động xã hội của nội dung được phản ánh. Đây không chỉ là yêu cầu về tính chính xác của thông tin mà còn là trách nhiệm nghề nghiệp trong việc định hướng nhận thức công chúng và bảo vệ các giá trị lịch sử.

Trong kỷ nguyên số, thông tin có thể lan truyền chỉ trong thời gian rất ngắn, nhưng những nhận thức được hình thành từ thông tin đó có thể tồn tại lâu dài. Vì vậy, mỗi bài viết giới thiệu sách cần được thực hiện với sự thận trọng, khách quan và trách nhiệm cao nhất.

“Chuyện với Thanh – Lời kể mới về Ánh sáng” là một vụ việc cụ thể, nhưng những câu hỏi mà nó đặt ra vượt ra ngoài phạm vi một cuốn sách. Đó là câu chuyện về trách nhiệm của người viết, người làm xuất bản, người làm báo và mỗi chủ thể tham gia vào quá trình hình thành nhận thức xã hội. Bảo vệ sự thật lịch sử không phải là giới hạn sáng tạo, mà chính là điều kiện để sáng tạo tạo dựng được niềm tin và giá trị bền vững./.

Hồ Anh Tuấn - Phạm Ngọc Tân.