Dự thảo Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi) năm 2026 được xây dựng trong bối cảnh tổ chức bộ máy Công an và hệ thống tư pháp có nhiều thay đổi. Theo hồ sơ được công bố, dự thảo tập trung vào ba nhóm chính sách lớn: hoàn thiện mô hình tổ chức Cơ quan điều tra; hoàn thiện quy định về thẩm quyền của các Cơ quan điều tra; hoàn thiện quy định về cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra và trách nhiệm của Công an xã, phường, đặc khu, Đồn Công an trong xác minh ban đầu tố giác, tin báo về tội phạm.

Trên cơ sở rà soát các văn bản quy phạm pháp luật, các điều ước quốc tế có liên quan và phân tích kết quả Báo cáo số 1444/BC-BCA (2026), Tổng kết thi hành Luật Tổ chức Cơ quan điều tra hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2021) có thể chỉ ra những định hướng quan trọng cho việc nghiên cứu, hoàn thiện các quy định của Luật TCCQĐTHS (sửa đổi năm 2026) nhằm đảm bảo tính đồng bộ, thống nhất của hệ thống pháp luật; thể chế hóa quan điểm của Đảng và Nhà nước ta trong tình hình mới qua ba nội dung sau:

Một là, dự thảo Luật phải thể chế hoá quan điểm của Đảng và Nhà nước ta về hoàn thiện sắp xếp, tinh gọn tổ chức bộ máy Cơ quan điều tra, bảo đảm đồng bộ với quá trình xây dựng và hoàn thiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới.

Việc sửa đổi Luật phải đặt trong tổng thể chủ trương xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, cải cách tư pháp, xây dựng nền tư pháp chuyên nghiệp, hiện đại, công bằng, nghiêm minh, bảo vệ công lý và quyền con người. Đồng thời, việc tổ chức Cơ quan điều tra phải phù hợp với yêu cầu sắp xếp tổ chức bộ máy tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả; tăng cường kiểm soát quyền lực; phòng, chống tham nhũng, tiêu cực; đẩy mạnh chuyển đổi số và ứng dụng khoa học, công nghệ trong đấu tranh phòng, chống tội phạm.

Đối với Cơ quan điều tra, những yêu cầu này có ý nghĩa trực tiếp. Cơ quan điều tra phải được tổ chức theo hướng tinh gọn nhưng hiệu quả, chuyên nghiệp nhưng linh hoạt, phân công rõ ràng nhưng phối hợp chặt chẽ. Quyền lực điều tra là quyền lực nhà nước và phải được thực hiện đúng thẩm quyền, đúng trình tự, thủ tục, đồng thời chịu sự kiểm tra, giám sát theo quy định của pháp luật.

Hai là, dự thảo Luật phải đảm bảo đồng bộ với các văn bản quy phạm pháp luật có liên quan; kế thừa các quy định còn phù hợp, khắc phục những khó khăn, vướng mắc của Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2021), đáp ứng yêu cầu thực tiễn công tác điều tra hình sự trong tình hình mới; tham khảo có chọn lọc kinh nghiệm pháp luật quốc tế và thực tiễn tổ chức cơ quan điều tra hình sự của một số quốc gia trên thế giới bảo đảm phù hợp với điều kiện thực tế của Việt Nam.

Cơ quan điều tra không hoạt động biệt lập mà là một bộ phận trong hệ thống tư pháp hình sự, có mối quan hệ chặt chẽ với hoạt động thực hành quyền công tố, kiểm sát, xét xử và các hoạt động tố tụng khác. Vì vậy, quy định về tổ chức Cơ quan điều tra phải thống nhất với Bộ luật Tố tụng hình sự, Bộ luật Hình sự, pháp luật về tổ chức Công an nhân dân, Viện kiểm sát nhân dân, Tòa án nhân dân và các văn bản pháp luật có liên quan.

Bảo đảm sự đồng bộ giữa Luật Tổ chức Cơ quan điều tra hình sự với pháp luật tố tụng hình sự, đây là vấn đề có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Luật Tổ chức Cơ quan điều tra hình sự quy định về tổ chức, chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu của các cơ quan điều tra, trong khi Bộ luật Tố tụng hình sự quy định trình tự, thủ tục và thẩm quyền tiến hành tố tụng. Hai nhóm quy định này có mối quan hệ hữu cơ: tổ chức là điều kiện bảo đảm thực hiện thẩm quyền tố tụng, còn yêu cầu của hoạt động tố tụng lại đặt ra những yêu cầu tương ứng đối với tổ chức cơ quan điều tra. Vì vậy, việc sửa đổi Luật cần đặc biệt chú trọng rà soát những quy định liên quan đến thẩm quyền điều tra, phân định thẩm quyền giữa các cơ quan điều tra, thẩm quyền của Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra và Điều tra viên, bảo đảm không tạo ra sự khác biệt hoặc mâu thuẫn với các quy định tương ứng của Bộ luật Tố tụng hình sự.

Dự thảo năm 2026 đã đặt vấn đề tái cấu trúc thẩm quyền điều tra trong điều kiện không còn Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an cấp huyện. Theo định hướng được công bố, Cơ quan Cảnh sát điều tra cấp tỉnh sẽ đảm nhận điều tra các tội phạm thuộc thẩm quyền, đồng thời dự thảo thiết kế cơ chế xử lý trường hợp vụ án liên quan nhiều địa bàn hoặc được thực hiện trên không gian mạng, cũng như cơ chế xác định cơ quan thụ lý khi một người thực hiện nhiều tội. Đây là những nội dung có ý nghĩa trực tiếp trong việc tránh chồng chéo và bảo đảm hoạt động điều tra được liên tục, thống nhất. Bên cạnh đó, cần thống nhất về cách sử dụng các khái niệm như cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra, cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng. Sự không thống nhất về thuật ngữ, chủ thể và thẩm quyền nếu không được xử lý ngay trong quá trình xây dựng Luật sẽ gây khó khăn cho việc áp dụng pháp luật và có thể dẫn tới tranh luận về giá trị pháp lý của các hoạt động điều tra.

Ba là, dự thảo Luật sửa đổi phải bảo đảm đồng bộ, thống nhất của Luật trong hệ thống pháp luật; phù hợp với các điều ước quốc tế mà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên.

Việt Nam là thành viên của nhiều điều ước quốc tế có liên quan đến đấu tranh phòng, chống tội phạm và bảo vệ quyền con người. Trong quá trình sửa đổi Luật, việc rà soát các điều ước quốc tế về quyền dân sự, chính trị; chống tra tấn; chống tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia; chống tham nhũng; kiểm soát ma túy; phòng, chống khủng bố và tội phạm mạng có ý nghĩa quan trọng.

Trước hết, quyền con người phải được tôn trọng và bảo đảm trong hoạt động điều tra. Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị năm 1966 đặt ra nghĩa vụ đối với các quốc gia thành viên trong việc tôn trọng và bảo đảm các quyền được Công ước ghi nhận. Vì vậy, tổ chức và hoạt động của Cơ quan điều tra phải gắn với yêu cầu kiểm soát quyền lực, trách nhiệm của người thực thi công vụ và bảo đảm các quyền tố tụng theo pháp luật.

Công ước chống tra tấn đặt ra yêu cầu áp dụng các biện pháp cần thiết để ngăn ngừa tra tấn và các hình thức đối xử hoặc trừng phạt tàn bạo, vô nhân đạo hoặc hạ nhục con người. Đối với hoạt động điều tra, điều này có ý nghĩa trực tiếp: điều tra hiệu quả không đồng nghĩa với việc sử dụng mọi phương pháp để đạt được lời khai hoặc kết quả điều tra. Mọi hoạt động phải dựa trên pháp luật, tôn trọng nhân phẩm và quyền con người.

Đối với đấu tranh phòng, chống tham nhũng, Công ước của Liên hợp quốc về chống tham nhũng yêu cầu quốc gia thành viên bảo đảm có cơ quan hoặc người chuyên trách, có sự độc lập cần thiết, được đào tạo và có nguồn lực phù hợp. Đây là cơ sở để tiếp tục quan tâm đến tính chuyên nghiệp, chuyên môn hóa và điều kiện bảo đảm hoạt động của lực lượng điều tra.

Đối với tội phạm mạng, yêu cầu thu thập và xử lý chứng cứ điện tử đặt ra nhu cầu xây dựng năng lực điều tra phù hợp với môi trường số. Cơ quan điều tra cần có đội ngũ cán bộ được đào tạo về công nghệ thông tin, dữ liệu điện tử, an ninh mạng và hợp tác quốc tế.

Trong bối cảnh tội phạm ngày càng có tính chất xuyên quốc gia, hoạt động điều tra không còn giới hạn trong phạm vi lãnh thổ quốc gia. Các vấn đề về tương trợ tư pháp hình sự, thu thập chứng cứ ở nước ngoài, trao đổi thông tin, dẫn độ và phối hợp điều tra đòi hỏi pháp luật về tổ chức cơ quan điều tra phải có khả năng kết nối với cơ chế hợp tác quốc tế.

Do đó, dự thảo Luật cần được rà soát để bảo đảm phù hợp với các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên, nhất là những quy định liên quan đến bảo vệ quyền con người, quyền của người bị buộc tội, chống tra tấn, bảo đảm quyền bào chữa và hợp tác quốc tế trong phòng, chống tội phạm. Đây cũng là cơ sở để nâng cao hiệu quả hợp tác quốc tế trong điều tra, xử lý các loại tội phạm có yếu tố nước ngoài.

Thống nhất pháp luật để không chồng chéo; đồng bộ pháp luật để không khoảng trống; kiểm soát quyền lực để bảo đảm công lý; hiện đại hóa tổ chức để đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm trong tình hình mới. Đó chính là ý nghĩa và yêu cầu quan trọng đặt ra trong quá trình hoàn thiện Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi) năm 2026. Vì vậy, quá trình hoàn thiện dự thảo cần lấy tính thống nhất, đồng bộ, khả thi và kiểm soát quyền lực làm những tiêu chí quan trọng để đánh giá chất lượng của các quy định được đề xuất./.

  Nguyễn Thị Huyền Trang – Khoa Luật, Học viện ANND