Ngày 24/8/2026, Quốc hội thông qua Nghị quyết số 37/2026/QH16 về cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số (sau đây gọi là Nghị quyết). Nghị quyết gồm 3 chương, 13 điều, có hiệu lực từ ngày 01/9/2026 và được thực hiện trong thời hạn ba năm theo quy định của Nghị quyết (Điều 12).

Nghị quyết là sự thể chế hóa chủ trương của Đảng về khuyến khích, bảo vệ người năng động, sáng tạo vì lợi ích chung, đồng thời xử lý nghiêm tham nhũng, lãng phí, tiêu cực và không hình sự hóa các quan hệ kinh tế. Trước đó, Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 04/5/2025 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân yêu cầu phân định rõ trách nhiệm hình sự, hành chính, dân sự và ưu tiên áp dụng các biện pháp dân sự, kinh tế, hành chính. Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia chấp nhận rủi ro, đầu tư mạo hiểm và độ trễ trong nghiên cứu, đổi mới sáng tạo. Nghị quyết số 79-NQ/TW ngày 06/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước đặt yêu cầu xây dựng cơ chế bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung. Bên cạnh đó, Thông báo số 18/TB-VPCP ngày 09/01/2026 của Văn phòng Chính phủ đề cập việc tháo gỡ vướng mắc đối với các dự án, đất đai nêu trong kết luận thanh tra, kiểm tra và bản án.

Nghị quyết áp dụng đối với cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan đến hành vi vi phạm pháp luật về hình sự và vi phạm kỷ luật trong các lĩnh vực kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số , khi hành vi đó được thực hiện vì lợi ích chung (Điều 1, Điều 2). Cơ chế này có thời hạn và chỉ áp dụng cho những trường hợp đáp ứng đủ điều kiện do Nghị quyết quy định. Khi Nghị quyết hết hiệu lực, các quyết định tạm đình chỉ, quyết định hoãn và các trường hợp chưa xem xét xử lý kỷ luật mà chưa hết thời hạn vẫn tiếp tục được thực hiện cho đến khi kết thúc. Dưới đây là những nội dung chính mà cán bộ, doanh nghiệp và người dân cần biết, cụ thể:

Thứ nhất, ưu tiên biện pháp kinh tế, dân sự, hành chính; xử lý hình sự là biện pháp cuối cùng.

Nghị quyết (khoản 2, khoản 3 Điều 3) yêu cầu việc xử lý vi phạm phải khách quan, toàn diện. Cơ quan có thẩm quyền phải xem xét kỹ vai trò, động cơ, mục đích của người vi phạm, bối cảnh lịch sử cụ thể, hậu quả thiệt hại, kết quả khắc phục và hiệu quả kinh tế - xã hội mà hoạt động đó mang lại. Trách nhiệm hình sự, trách nhiệm hành chính, trách nhiệm dân sự cũng như trách nhiệm của pháp nhân và của cá nhân phải được phân định rõ. Các biện pháp kinh tế, dân sự, hành chính được ưu tiên áp dụng; xử lý hình sự là biện pháp cuối cùng. Điều này có nghĩa là trước khi tính đến việc truy cứu trách nhiệm hình sự, cơ quan có thẩm quyền phải cân nhắc khả năng giải quyết vụ việc bằng các biện pháp kinh tế, dân sự, hành chính.

Nguyên tắc trên đi cùng yêu cầu xử lý nghiêm hành vi tham nhũng. Nghị quyết không được dùng để xem xét lại bản án hình sự, quyết định xử lý kỷ luật đã có hiệu lực pháp luật. Người lợi dụng chính sách đặc thù để tham nhũng, lãng phí, tiêu cực hoặc bao che vi phạm sẽ bị xử lý nghiêm.

Thứ hai, làm rõ một số khái niệm làm căn cứ áp dụng.

Để bảo đảm áp dụng thống nhất, Nghị quyết (Điều 4) giải thích một số khái niệm. Không tham nhũng phải được Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án hoặc cơ quan có thẩm quyền khác kết luận bằng văn bản; người vi phạm không thể tự khẳng định mình không tham nhũng để được hưởng chính sách. Vì lợi ích chung là vì lợi ích của quốc gia, dân tộc, cộng đồng, ngành, lĩnh vực, địa phương, không vì lợi ích cá nhân, lợi ích nhóm và không có động cơ vụ lợi. Hậu quả thiệt hại được hiểu là hậu quả vật chất. Hiệu quả kinh tế - xã hội được xác định qua các tiêu chí như tăng trưởng kinh tế, thu hút đầu tư, tạo việc làm, phát triển hạ tầng và bảo đảm an sinh xã hội. Điều khoản này còn giải thích các khái niệm khắc phục hậu quả thiệt hại, khiếu nại, tố cáo đã được giải quyết dứt điểm và hành vi vi phạm trong từng lĩnh vực thuộc phạm vi điều chỉnh.

Thứ ba, điều kiện không truy cứu trách nhiệm hình sự và miễn trách nhiệm hình sự.

Theo Nghị quyết (Điều 5), người có hành vi vi phạm không bị truy cứu trách nhiệm hình sự khi đáp ứng đồng thời năm điều kiện: (i) không tham nhũng; (ii) vì lợi ích chung; (iii) hoạt động đã hoàn thành và mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội cho địa phương, đất nước; (iv) không phát sinh khiếu nại, tố cáo hợp lệ, hoặc có nhưng đã được giải quyết dứt điểm, thể hiện bằng thông báo chấm dứt thụ lý, giải quyết hoặc văn bản có hiệu lực thuộc lĩnh vực tư pháp; (v) không gây thất thoát, lãng phí tài sản hoặc đã khắc phục toàn bộ hậu quả thiệt hại. Năm điều kiện này phải được đáp ứng cùng lúc. Chỉ cần thiếu một điều kiện, chẳng hạn hoạt động chưa hoàn thành hoặc hậu quả chưa được khắc phục hết, thì không áp dụng Điều 5; khi đó cần xem xét cơ chế tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự theo Nghị quyết (Điều 7).

Đối với trường hợp đủ điều kiện tại Điều 5, Nghị quyết (Điều 8) giao cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng quyết định miễn trách nhiệm hình sự ở mọi giai đoạn của quá trình tố tụng. Hình thức quyết định được quy định tại Nghị quyết (Điều 9): tùy giai đoạn, Cơ quan điều tra quyết định không khởi tố vụ án hoặc đình chỉ điều tra; Viện kiểm sát, Tòa án quyết định đình chỉ vụ án hoặc đình chỉ vụ án đối với bị can, bị cáo.

Thứ tư, loại trừ trách nhiệm hình sự trong ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số.

Nghị quyết (Điều 6) quy định hai trường hợp được loại trừ trách nhiệm hình sự. Trường hợp thứ nhất là người gây thiệt hại do gặp rủi ro trong ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, mặc dù đã tuân thủ đúng quy trình, quy định và áp dụng đầy đủ biện pháp phòng ngừa. Việc xảy ra rủi ro tự nó chưa đủ để loại trừ trách nhiệm; phải có căn cứ xác định người đó đã làm đúng quy trình, quy định và đã chủ động phòng ngừa rủi ro.

Trường hợp thứ hai là người thực hiện chức trách, nhiệm vụ được giao gây thiệt hại trong điều kiện chưa có pháp luật điều chỉnh, hoặc quy định pháp luật còn mâu thuẫn, chồng chéo, chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn, với cách làm xuất phát từ yêu cầu cấp thiết của thực tiễn, có tính đột phá, nhằm tháo gỡ điểm nghẽn, nút thắt. Trường hợp này chỉ được áp dụng khi đồng thời không tham nhũng, vì lợi ích chung, hoạt động đã hoàn thành, mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội và bảo đảm quốc phòng, an ninh.

Thứ năm, tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự để khắc phục hậu quả.

Cơ chế này dành cho những hoạt động đang thực hiện hoặc chưa hoàn thành. Theo Nghị quyết (Điều 7), việc truy cứu trách nhiệm hình sự được tạm hoãn khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện: hành vi vì lợi ích chung; có gây thất thoát, lãng phí tài sản nhà nước nhưng không tham nhũng; hậu quả chưa khắc phục được do nguyên nhân khách quan, song có điều kiện, khả năng và phương án khả thi để khắc phục, mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội; người vi phạm có cam kết khắc phục. Quy định này tạo điều kiện để người vi phạm khắc phục hậu quả, thu hồi giá trị tài sản nhà nước trước khi cơ quan có thẩm quyền quyết định hướng xử lý tiếp theo.

Theo Nghị quyết (Điều 9), cơ quan tiến hành tố tụng ban hành quyết định tạm đình chỉ tương ứng với giai đoạn tố tụng; ở giai đoạn xét xử, Tòa án còn có thể hoãn phiên tòa. Thời hạn tạm đình chỉ tối đa là hai năm và không tính vào thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự. Khi hết thời hạn, kết quả xử lý phụ thuộc vào mức độ khắc phục hậu quả. Nếu người vi phạm đã khắc phục toàn bộ hậu quả, cơ quan có thẩm quyền quyết định không khởi tố vụ án, đình chỉ điều tra hoặc đình chỉ vụ án. Nếu mới khắc phục được một phần, vụ việc được giải quyết theo thủ tục của Bộ luật Tố tụng hình sự, trong đó tỷ lệ khắc phục và hiệu quả kinh tế - xã hội là căn cứ để giảm nhẹ trách nhiệm hình sự. Trong thời gian tạm đình chỉ, nếu người vi phạm không khắc phục theo tiến độ, phương án đã cam kết mà không có lý do chính đáng thì quyết định tạm đình chỉ bị hủy bỏ và việc truy cứu trách nhiệm hình sự được tiếp tục.

Thứ sáu, chính sách đối với người đã có bản án.

Nghị quyết (Điều 10) áp dụng cơ chế khắc phục hậu quả cho cả người đã bị kết án. Người đã có bản án nhưng chưa có quyết định thi hành án, nếu đủ điều kiện tại Điều 7, được Tòa án cho hoãn chấp hành hình phạt tù; người đang chấp hành hình phạt tù được tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù. Thời hạn hoãn hoặc tạm đình chỉ tối đa là hai năm. Hết thời hạn này, người đã khắc phục toàn bộ hậu quả được miễn chấp hành hình phạt hoặc phần hình phạt còn lại. Người chưa khắc phục hết hậu quả thì Tòa án quyết định thi hành hoặc tiếp tục thi hành án, đồng thời căn cứ tỷ lệ khắc phục để giảm mức hình phạt đã tuyên, hoặc giảm thời hạn chấp hành hình phạt trong trường hợp đặc biệt.

Người đáp ứng điều kiện tại Điều 5 hoặc Điều 6 được miễn chấp hành hình phạt tù hoặc phần hình phạt còn lại. Người đã chấp hành xong bản án nhưng chưa được xóa án tích, nếu đáp ứng điều kiện theo Nghị quyết, thì được miễn thời gian thử thách và đương nhiên được xóa án tích. Các chính sách này không xét lại bản án đã có hiệu lực pháp luật; chúng chỉ tác động đến việc chấp hành hình phạt và hậu quả pháp lý của bản án.

Thứ bảy, miễn kỷ luật và chưa xem xét xử lý kỷ luật.

Nghị quyết (Điều 11) đưa cơ chế đặc thù vào cả lĩnh vực xử lý kỷ luật. Người thuộc lực lượng vũ trang nhân dân, cán bộ, công chức, viên chức vi phạm kỷ luật nhưng đáp ứng điều kiện tại Điều 5 hoặc Điều 6 được xem xét miễn kỷ luật. Người đáp ứng điều kiện tại Điều 7 thì chưa bị xem xét xử lý kỷ luật trong thời hạn tối đa hai năm để khắc phục hậu quả; thời gian này không tính vào thời hiệu xử lý kỷ luật. Hết thời hạn, nếu đã khắc phục toàn bộ hậu quả thì được xem xét miễn kỷ luật; nếu chưa khắc phục toàn bộ thì bị xử lý kỷ luật, có giảm nhẹ tương ứng với tỷ lệ đã khắc phục. Quy định này giúp cán bộ, công chức yên tâm thực hiện nhiệm vụ vì lợi ích chung, trong khi trách nhiệm khắc phục hậu quả vẫn được đặt ra rõ ràng.

Một số nội dung cần chú ý khi tổ chức thực hiện

Ngày 02/10/2026, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1916/QĐ-TTg kèm theo Kế hoạch triển khai thi hành Nghị quyết. Theo Kế hoạch, Bộ Công an chủ trì xây dựng thông tư liên tịch của các cơ quan liên ngành tư pháp Trung ương hướng dẫn về hình sự, tố tụng hình sự và thi hành án hình sự (tháng 12/2026); Bộ Nội vụ chủ trì sửa đổi, bổ sung quy định về xử lý kỷ luật cán bộ, công chức bằng nghị định của Chính phủ (tháng 10/2026); Bộ Công an và Bộ Quốc phòng chủ trì hướng dẫn xử lý kỷ luật đối với người thuộc lực lượng vũ trang nhân dân (tháng 12/2026).

Theo Nghị quyết (khoản 2 và khoản 3 Điều 13), Chính phủ, các bộ, ngành, cơ quan Trung ương, địa phương cấp tỉnh và cơ quan tiến hành tố tụng các cấp phải khẩn trương rà soát, lập danh sách, báo cáo các vụ việc, vụ án, bản án thuộc phạm vi Nghị quyết xảy ra trước ngày Nghị quyết có hiệu lực, còn thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc còn thời hiệu thi hành án phạt tù. Người đứng đầu các cơ quan này chịu trách nhiệm toàn diện về việc đánh giá hiệu quả kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh của hoạt động đã triển khai và khả năng khắc phục hậu quả. Bộ Khoa học và Công nghệ chủ trì cung cấp ý kiến chuyên môn về rủi ro, quy trình, biện pháp phòng ngừa và các trường hợp pháp luật chưa điều chỉnh, làm cơ sở để áp dụng cơ chế đặc thù đối với từng vụ việc. Cá nhân, doanh nghiệp có vụ việc liên quan có thể chủ động cung cấp cho cơ quan có thẩm quyền các tài liệu về hiệu quả kinh tế - xã hội của hoạt động và kết quả khắc phục hậu quả để được xem xét theo Nghị quyết.

Nghị quyết số 37/2026/QH16 tạo ra cơ chế xử lý đặc thù nhằm khuyến khích, bảo vệ người năng động, sáng tạo vì lợi ích chung, đồng thời giữ nghiêm kỷ cương pháp luật. Mỗi cơ chế không truy cứu, loại trừ, tạm hoãn, miễn trách nhiệm hình sự hay miễn kỷ luật đều có điều kiện, thẩm quyền, trình tự, thủ tục riêng. Công tác tuyên truyền và áp dụng vì vậy cần bám sát từng quy định cụ thể, không mở rộng tùy tiện phạm vi áp dụng, và phải quán triệt yêu cầu xử lý nghiêm tham nhũng cũng như hành vi lợi dụng chính sách để tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, bao che vi phạm./.

Trần Thị Việt Hà - Khoa Luật Học viện ANND.